Is burgeroorlog Ruslands toekomst?

Heeft de Russische staat een ideologie, vergelijkbaar met die van het Derde Rijk en het huidige China of met die van staten die democratie willen?

Na de val van het communisme is Rusland daar steeds, maar zeer verdeeld, naar op zoek geweest. Helemaal terug naar het geloof in de absolute monarchie, zoals in de tsarentijd, was in sommige kringen populair maar lag toch moeilijk. Communisme had afgedaan, alhoewel de communistische partij toch op veel aanhang kon blijven rekenen. En democratie was voor beperkte, prowesterse kringen een mooi ideaal.

Poetin had het woord democratie aanvankelijk wel gebruikt, Medvedjev nog meer. Maar Poetin interesseerde zich vooral voor een belangrijke ideoloog van de legers van de “Witten’ uit het interbellum, Iya Iljin. Die werkte in de geest van die tijd zijn ‘christelijk fascisme’ uit en ondersteunde de gedachten van Hitler en Mussolini over de totalitaire, messianistische staat. Poetin dacht wel langs de lijnen van Iljin, maar zei begrijpelijkerwijs nooit dat hij een ‘fascist’ is, ook geen christelijke, omdat het woord fascist in Rusland alleen bekend is als scheldwoord, zonder dat er begrip leeft van wat fascisme inhoudt.

Poetin noemde zich wel voorstander van een ‘soevereine democratie’, d.w.z. een democratie die onder strikte heerschappij van de leider staat en dus geen democratie is.

Daarom blijft het vaag wat nu de idee achter de Russische staat is, anders dan dat hij steeds groter wil zijn.

HET GEMIS

Dat is 33 jaar na de val van het communisme een zwakte van de Russische staat, want men kan wel de mond vol hebben over ‘patriottisme’ en van Vladimir Vladimirowitsj houden, maar dat heeft toch niet dezelfde kracht en betekenis als een echte staatsideologie, die duidelijk is, inspireert en de boel stevig bij elkaar houdt.

Dit zwakke punt openbaart zich speciaal sinds de grote aanval tegen Oekraïne. De vaagheid omtrent het politieke doel van de staat verklaart waarom veel mensen – misschien wel de meerderheid -zich liever afzijdig houden en niet enthousiast de schouders onder de oorlog tegen Oekraïne zetten. Er is geen ideologie die maakt dat Rusland voor iedereen evident het beste land is, het land dat per definitie het gelijk aan zijn zijde heeft. Men kan van de president houden, maar die gaat eens weg, men kan van Rusland houden, maar dat is nog niet hetzelfde als er zeker van zijn dat Rusland het heil aan de wereld brengt. Wie zegt dat er geen burgeroorlog zal uitbreken, onder aanvoering van twee of meer rivaliserende legerleiders, zoals na de revolutie van 1917 gebeurd is, wanneer Poetin sterft of vermoord wordt?

LAVROV

Er zijn in Rusland nu politici die om zo’n inspirerende staatsideologie vragen.

Begrijpelijk, want het gedachtegoed van de Russische staat is nu een potpourri van propagandakreten. Uit toespraken van Poetin komen flarden steeds terug. Zo is zijn uitspraak uit zijn rede van 22 februari 2022, aan de vooravond van de grote invasie in Oekraïne, in gesprekken een gevleugeld woord geworden. ‘Waar was jij de afgelopen acht jaar?’ Daarmee bedoelde hij: wat deed u in de laatste acht jaar waarin wij Russen in de Donbas door het ‘Kiev regime’ genocidaal werden afgeslacht? Dat dit laatste een leugen is doet er niet toe, want de meeste Russen hebben geen idee over het waarheidsgehalte van de propaganda. Buitenlandminister Sergej Lavrov heeft een balletje opgeworpen met zijn uitspraak ’Rusland is een land van één grote familie’ en hij voegde eraan toe: ‘aan het hoofd van die grote familie staat de vader’. Lavrov zei dit niet toevallig ook vlak voor de invasie, als antwoord op een (bestelde) vraag in een uitzending over ‘Belangrijke Dingen’. Het is een bekend idee geworden. Er is de kerk, die samen met Poetin erop hamert dat men niet homoseksueel mag zijn. En er zijn de televisieshows van Solovjev en andere propagandisten, die erop hameren dat Rusland moet winnen van ‘de fascisten in Oekraïne’. Maar dat zooitje kreten kan je toch geen fatsoenlijke ideologie noemen? Het klinkt niet als een stralend credo. De nieuwe cultus rond kerkvernietiger Stalin is faliekant in strijd met de nieuwe glorie van de kerk. Het gemis van een idee die de Russische staat een verderstrekkende zin geeft verklaart ook waarom de Russische soldaten in Oekraïne liever wegduiken in plaats van vrolijk hun leven te wagen. Het helpt mij ook te begrijpen waarom mijn Russische ex-vrouw Zjenja nooit naar haar vaderland verlangde, ware het niet dat haar kinderen daar wonen.

BEKNOPTE LEERGANG

Vroeger, ja vroeger. Dan was er ‘De geschiedenis van de communistische partij van de Sovjet-Unie. Beknopte leergang’. Dat was een duidelijke opvatting over hoe de Sovjetmens in het leven moest staan. En mocht hij het dan nog niet weten dan was er een ander boekje: ’De morele code van de bouwer van het communisme.’ Kom daar nu eens om! Wat nu de unieke missie is van de Russische staat voor de wereld en de mens, dat voelen vermoedelijk weinigen in hun hart.

Een lid van de Doema, Nikolaj Novitsjkov, heeft onlangs een aandachttrekkend artikel gepubliceerd waarin hij aandringt op een duidelijke staatsideologie. Een sociaal contract tussen volk en staat. Een algemeen aanvaarde ideologie is volgens hem minstens zo belangrijk als de wet, want het heeft in Rusland sinds Jaroslav de Wijze bestaan, zegt hij. Een staatsideologie geeft een norm voor de burger, het zegt de waarheid en geeft antwoord op vragen en vertwijfeling. Het maakt de samenleving tot een geheel, dat zuiver gehouden wordt door uitstoting en opsluiting van ‘buitenlandse agenten’ en andere dwarsliggers.

‘VRIJWILLIGERSORGANISATIES’

Novitsjkov wijst op de belangrijke rol die vrijwilligersorganisaties daarbij kunnen spelen, als dragers van die ideologie. Poetin is het daarmee geheel eens. Hij heeft op 19 december 2022, de honderdste verjaardag van de jeugdorganisatie van de Jonge Pioniers van de Sovjet-Unie, ingestemd met de oprichting van de nieuwe jeugdorganisatie, die ‘De Beweging van de Eersten’ heet. Doel is educatieve vrijetijdsorganisatie van de jeugd en de vestiging van een wereldbeschouwing die gebaseerd is op ‘de traditionele Russische spirituele en morele grondslag’.

Jongeren worden aangespoord om daar lid van te worden, al op school. Eigenlijk is het gewoon een voortzetting van de communistische organisatie van de Jonge Pioniers en de Komsomol, maar dan zonder communisme. Geheel vrijwillig is het ook niet, want vanaf 1 september is het lidmaatschap ervan een voorwaarde om te kunnen studeren. Poetin heeft openlijk erkend dat het formeel hetzelfde is als de Sowjet jeugdorganisatie, niet dat het dan ook het model van de Hitler Jugend volgt. Hij is zelf het toezichthoudend opperhoofd, maar het voorzitterschap heeft hij gelegd bij Grigori Goerov, een nieuwe ster die wel eens de rol zou kunnen spelen die Baldur van Schirach als jeugdleider van het Derde Rijk speelde.

Deze vrijwilligersorganisaties zouden de band moeten vormen tussen staat en volk. Maar ja, is ook dat niet een lege vorm? Want wat is nu het stuwende en creatieve idee dat de jeugdorganisatie bezielen moet? Ook de jeugd moet het doen met eens in de week de vlag hijsen, met z’n allen eens in de week onder leiding praten over ‘Belangrijke Dingen’, twee woorden die in Poetins rijk blijkbaar synoniem zijn voor politieke indoctrinatie. Indoctrinatie over het verloop van de strijd in Oekraïne, over de noodzaak van ‘de speciale militaire operatie’ en nog wat actualiteiten. Zoals de sluwe pogingen van het Westen om Rusland homoseksueel te maken. Maar is dat nu echt een groots idee waarmee de jeugd graag de wereld bestormt? Is het te vergelijken met de het communistisch visioen van de bevrijding van de arbeidersklasse van de wereld?

BURGEROORLOG

Zolang de werkelijkheid van de Russische politiek onbegrensd imperialisme en mateloos geweld is, blijft de vonk van een groots en leidend idee voor de Russische staat ver te zoeken. Zolang de formulering van de politiek alleen uit de mond van de sterfelijke leider kan komen, is er geen algemeen gedeeld, dragend idee. Dat zal, na een verloren oorlog tegen Oekraïne, de Russische staat met jeugdorganisatie en al doen wankelen. Onderdrukking kan in het geval van militair verlies geen vervanging vormen voor een inspirerend idee over staat en samenleving.

Waar ideeënloosheid troef is en geweld de toon aangeeft, daaruit kan na de verdwijning van de dictator gemakkelijk ontploffing en burgeroorlog ontstaan.

Is het dan toch echt waar dat er een ondergronds leger in Rusland bestaat, dat nu probeert Belgorod, de Russische stad van Vera en haar FSB-man, in te nemen en een anti-Poetin ‘Volksrepubliek’ probeert te stichten?

Wordt vervolgd!

FOTO: Leden van de ‘Beweging van de Eersten’ samen op 1 mei 2023. Poetin had kort daarvoor, in april, gezegd dat deze ‘beweging’ in wezen hetzelfde was als die van de Sovjet Pioniers jeugdorganisatie. In het midden met blauw pak en das voorzitter Grigory Goerov, van wie we vaker zullen gaan horen. Linksboven het embleem van de beweging, een vervaarlijke 1.