Dr Zjivago uit Amsterdam

Ik speel op de vleugel de Revolutie Etude van Chopin. Als ik woedend ben ontlaad ik me in dit spetterstuk. Hij componeerde het, opus10, nummer 12 in C mineur, toen hij in Wenen hoorde dat zijn thuisstad Warschau door het Russische leger onder de voet gelopen, geplunderd en gebrandschat werd. Als straf voor opstand. Als je het stuk hoort voel je zijn afgrijzen en verzet, zoals hij die wanhopig verwoordt in een brief aan zijn vriend in Warschau.

De Poolse hoofdstad werd in 1831 behandeld zoals nu Cherson te grazen genomen is. Het verschil was dat er in Polen geen elektriciteitsnet was, dus dat hoefden de Russen niet kapot te maken.

Wat Poetin en zijn handlanger generaal Soerovitkin nu in Oekraïne flikken tart alles. De Russen trachten de levensvoorwaarden voor het volk onmogelijk te maken. Alles moet naar de bliksem, elektra, verwarming, drinkwater. Zelenski heeft in een oproep aan de Verenigde Naties dit als ‘een misdaad tegen de menselijkheid’ bestempeld, raak verwoord.

‘Deze terreur is de treurige wraak van de verliezer’ zeggen de Oekraïners, en dat is het.

Het is ongelooflijk wat een kracht zij opbrengen om ook dit te weerstaan. Directeur Timtsjenko van het grootste elektriciteitsbedrijf DTEK antwoordt in een interview in Der Spiegel op de vraag of het wel loont de schade te herstellen als de volgende dag weer een rakettenaanval komt: ‘Het kan niet anders, niemand mag aan onze vastberadenheid twijfelen. Als zij ons netwerk tienmaal aanvallen dan repareren wij het ook tienmaal.’

TRIBUNAAL

Intussen volbrengt het leger de taak om in de Donbas de aanvallende Russische reservisten, fris gemobiliseerd, bij bosjes af te knallen. Poetin weet niets beters dan in zijn land vrijwel alle berichtgeving over het militaire verloop te verbieden. De waarheid mocht eens doordringen. Met reden is hij daar als de dood voor.

Mijn diepe wens is dat de Verenigde Naties een tribunaal organiseren waarin Poetin en Soerowitkin terechtstaan, met als aanklacht de organisatie van grootschalige misdaad tegen de menselijkheid. Maar ook de hele kliek om hen heen. Wagnerchef Prigozjin, Poetinschaduw Medwedjev, gifideoloog Doegin, neppaus Kyril, FSB-directeur Bortniikov, oorlogschef Sjojgu, dronen Patrousjev, beul kadyrov, leugenpropagandisten Kiseljov, Solovjov, Margarita Simonjan en de andere hellevorsten.

Een Neurenbergtribunaal à la 1945 voor de ergste oorlogsmisdadigers van de wereld van nu. In het Vredespaleis in Den Haag, Dat is mijn droom.

EEN OUDE SCHATKIST

Ondertussen blijft de herinnering aan mijn Russische vrouw Zjenja me bezoeken.

In 2004 hadden we elkaar gevonden op de website. Zij mij omdat ik de moeite gedaan had snel wat Russisch tot haar te richten, ik haar omdat zij de knapste was van de Oost-Europese vrouwen die niet te gek jong waren.

Ik wist dat er zich in mijn oude computer een document moest verschuilen met onze briefwisseling uit de dagen dat we voor het eerst met elkaar in het gras van het Kremlin hadden gezeten. Ik slaagde erin het eruit te peuteren, maar tot mijn teleurstelling zag ik op het scherm een bolletje rondtollen dat niet tot stilstand wilde komen. Een goede vriend legde me uit dat het een xyz-document was en hij ontsloot de schatkist voor me.

En dan verga ik van een stekende pijn in mijn borst.

‘Ja tebia ljoebljoe, Kisa’ lees ik met prikkende ogen mijn woorden.

Zij schrijft uit de grote raadselachtige en gevaarlijke stad aan de Wolga en ik vanuit het normale en o zo rustige Amsterdam. In de volgende mail noem ik haar ‘barisjna’, een ouderwets woord, zoiets als ‘Juffrouw’. In haar antwoord noemt ze mij ‘Rybka’. Schatje, dat woord kende ik want het was de naam van de schaakcomputer die wereldkampioen Kasparov in 1995 versloeg.

Het is allemaal uit de maanden dat we wachtten op het verlossende MVV van de IND, zodat ze eindelijk de grote reis kon gaan maken.

ROEL – ZJENJA

De mails staan dicht opeengeplakt. Alle talen en kleuren omstrengelen elkaar in de tekstjes, zwart begint, het antwoord komt enthousiast in rood, reply is bevestigend blauw en rereply in lentegroen, de tinten wisselen elkaar af als in een doos kleurpotloden.

Ik lees dat ik zeg dat ik een andere vriendin had, de Amsterdamse met wie ik in Istanboel was, een aardige vrouw die ik voor Zjenja had opgegeven.

Roel: ‘I liked Patricia. You are not practical for me, but very satisfying and stimulating and so, in a strange way, also practical.’

Zjenja: ‘Domme Rybka, how much difficultly awaits you if you choose me!‘

Ze meent dat ik een makkelijk leven kon hebben zonder haar. ‘Een makkelijk leven, wat is dat?’ vroeg ik, het leek me doodsaai en moeilijk.

ALS EEN VOGEL

Ik lees dat we het er roerend over eens werden dat dit onze bestemming was. Ik had het helemaal te pakken.

‘Ik droom van je, mijn ziel vliegt als een vogel naar je toe.’ Maar zij blijft wonderlijk laconiek en zegt: ‘sorry, ik heb geen fantasie’.

Geen fantasie -zie ik nu, mijn blinddoek af- en dan met een man die gelooft dat hij een kabouter is? Hemel, wat moet dat worden? Maar het werd wél iets. Een ingrijpend avontuur.

Zij vond mij een romantische jongen en dat was ik ook, soms waande ik me Omar Sharif als Dr. Zjivago uit de roman van Boris Pasternak. Zjenja noemde mij, de Amsterdamse Zjivago, trouwens ook wel ‘Dr. Van’, omdat een treinconductrice die mijn paspoort en mijn naam controleerde meende dat het voorvoegsel mijn achternaam was.

Zjenja is eerlijk in haar correspondentie. Ik zeg haar maar meteen dat ik een ideaal voor de wereld heb. Maar haar spijt het mij te moeten teleurstellen dat zij een eenvoudige vrouw is die alleen maar een gelukkig huiselijk leven zoekt. Ik ben niet te stuiten en roep dat dit juist een goede combinatie is. Idealisme gepaard aan praktische zin voor alle dag.

Zij woont in een huis met lastige buren.

‘Maar er is toch vrijheid in Rusland?’ vraag ik.

Ja, maar geen geld, constateert zij.

IDEAAL

Bijna 20 jaar later begrijp ik dat ik toen wel eens had kunnen bedenken dat zij ook zo ’n leven - makkelijk en gezellig - voor haar dochter wilde en dat het haar dus niet zou tegenstaan als Vera met een agent van Poetin zou trouwen. Zjenja zou niet gehinderd worden door het ideaal van de democratie en ik had kunnen bedenken dat dit met mij in botsing zou komen. Maar zo’n theoretische explosie in de verre toekomst, daar maalde ik niet om toen ik deze liefdesbrieven schreef.

Zij voorvoelde soms iets, zij wel.

Het zag er naar uit dat zij bang was, soms, voor de toekomst. Was zij de enige? Maar ik was stellig. ‘De toekomst zal beter zijn dan we ons nu kunnen voorstellen.’

Ja, ze was het met mij eens. We waren juist een goede combinatie van aanvullende eigenschappen. Zij legt er nog een schepje bovenop. Ze heeft een goed karakter en zij vindt dat ik dat ook heb. Zij vertrouwt haar leven in dat toekomstige vreemde land toe aan mij. Ik voel weer hoe diep me dat toen geraakt heeft en het raakt me nu niet minder.

Toen de glazen schuifdeuren van Schiphol zich openden stond zij daar met een tas met kleren en was ze de eerste jaren als een klein kind met zwart haar dat ik dagelijks moest uitleggen hoe de wereld hier in elkaar zit.

Terug kon ze niet, alle schepen had ze achter zich verbrand. Haar baan had ze opgezegd en haar kinderen wisten dat ze hun moeder pas veel later zouden terugzien. Ik bewonderde haar om haar moed. Een sprong met ogen dicht en ik mocht de trampoline zijn die haar opving. Het gaf me geen zwaar, maar een veerkrachtig gevoel.

Ze at tomaten uit de moestuin van haar moeders datsja. Met mijn puberdochter samen at ik een spinazieschijf van de supermarkt.

EINDE VAN AMSTERDAMSE DR. ZJIVAGO

Als ik de brieven lees schitteren de teksten voor mijn ogen. En ‘s nachts, in bed, overvalt me de herinnering aan het eind van ‘Dr. Zhivago’, de film waaraan ik in de tijd van mijn relatie met haar zo vaak had moeten denken. Het was de eerste film die ik in mijn leven in de bios gezien heb.

Lara en Zjivago hadden in Siberië afscheid van elkaar moeten nemen, in de nadagen van de revolutie en dan, jaren later, rijdt hij in de tram door Leningrad, ziet hij door het raam een in arbeidskleren gestoken vrouw op straat lopen, het is Lara. Hij klopt om haar aandacht te trekken wanhopig tegen het raam van het rijdende voertuig, wil uitstappen en haar achterna rennen, maar valt op straat neer, getroffen door een dodelijke hartaanval.

Had ik dit document maar niet geopend, ik sluit het snel, voordat ik uit de tram smak.

In die tijd zag ik de donkere wolken niet naderen.

Ik voorzag niet dat Rusland vrij snel weer in een stalinistische dictatuur zou terugvallen en ook niet dat de kinderen van mijn aanstaande vrouw de dictator zouden steunen, want ik had juist mijn hoop op de jongere generaties gevestigd. Ook Zjenja koesterde die hoop. En wat ik nog minder voorzag was dat Zjenja, mijn vrouw, haar kinderen door dik en dun zou blijven volgen, ook als zijzelf het regiem geen goed hart zou toedragen. Ik had er geen idee van dat dit alles mij op den duur in een keihard conflict met haar zou brengen.

Maar als ik deze noodlottige samenloop wel voorzien zou hebben?

Ik zou, denk ik, toch mijn hart gevolgd hebben en dat gloeide voor haar.

Hoe helpen wij Oekraïne de winter door?

Wordt vervolgd!

FOTO: De film ‘Dr. Zhivago’ kwam in 1965 in de bioscoop en was een waanzinnig succes. Omar Sharif (Zhivago), Julie Christie (Lara) en Geraldine Chaplin (Tonja, zijn vrouw). De film is een romantische versie van Pasternaks roman. De versie die ik in mijn leven van de film maakte was even romantisch, met een vergelijkbaar keihard slot.