Stalinistisch showproces in de maak

Wat is het lot van de Oekraïense soldaten die zo bitterlang hebben standgehouden in de kelders van de staalfabriek in Mariopol?

Ik vermoed dat Poetin hen zal misbruiken als bewijs voor de rechtvaardigheid en de historische onvermijdelijkheid van zijn ‘speciale militaire operatie’. In een spektakelproces, bedoeld als educatief theater.

Nu zitten ze opgesloten in een strafkolonie, als buit in Rusland. Zelensky heeft voorgesteld de paar duizend halfdode mannen van het Azov regiment te ruilen tegen Russische krijgsgevangenen. Dat aanbod heeft Moskou afgeslagen en in plaats daarvan heeft het de top van het Russische ministerie van justitie naar de ‘Volksrepubliek Donjetsk’ gezonden, om deze slachtoffers van de Russische invasie te berechten. De Moskouse ambtenaren zijn dus degenen die de veroordelingen fabriceren die Poetin hen opdraagt.

Amnesty International heeft vastgesteld dat de Russen in dit gebied al standrechtelijke executies van krijgsgevangenen hebben uitgevoerd, zonder dat er een gerechtelijke procedure aan te pas gekomen is. Is een strafrechtproces voor een rechtbank een beter vooruitzicht voor deze soldaten, of bestaat er ook een ergere straf dan zomaar overhoop geschoten te worden?

HET SCENARIO

De despoot in het Kremlin heeft de wereld wijsgemaakt dat de aanval op Oekraïne noodzakelijk was omdat het door nazi’s beheerst werd en dat daarom het land gezuiverd moest worden van nazi’s. ‘Denazificatie’ is nodig. Zoals de door de Sovjet-Unie na de Tweede Wereldoorlog bezette landen van nazi’s ontdaan moesten worden. Buiten Rusland is deze lachspiegel van Poetin met gepast ongeloof ontvangen.

Zelensky is toch zelf een Jood?

Maar Poetin houdt vol: toch is dat zo ‘want ze hebben genocide gepleegd’. En vermoedelijk doelt hij op de Donbas, waar de Oekraïners 8 jaar lang moeizaam geprobeerd hebben de als separatisten vermomde Russen van zich af te houden.

Maar nu heeft Poetin Oekraïense soldaten in zijn handen waarvan een deel inderdaad nazi’s zijn. Een buitenkans!

Als ik Poetin zou zijn - nee stop, dat gaat me te ver. Als ik me verplaats in de dictator, dan zou ik het scenario al klaar hebben. Ik zou de kans aangrijpen om hen voor het oog van de wereld te laten uitspreken dat zij nazi’s zijn, dan te laten bekennen dat zij bewust genocide hebben gepleegd in de Donbas, daarna dat zij de leiding hebben gehad over de ‘Maidan staatsgreep’ en tenslotte dat zij hun orders hebben gekregen uit Amerika. En dat, als apotheose, zij van de Amerikanen te horen hebben gekregen dat zij uiteindelijk Rusland moesten aanvallen. En Poetin vermoorden.

Hoe zou Poetin zijn gevangenen dat kunnen laten bekennen? Daar zijn middelen voor, niet zo elegant, maar wel beproefd.

De geslepen ex-KGB-agent weet daar alles van.

Ja, erger dan zomaar overhoopgeschoten te worden is de totale vernedering.

REEKS VAN SHOWPROCESSEN

Zjenja en ik keken over het brede water van de Wolga.

Daar torende ook het standbeeld van de eerste stuntpiloot van de communistische staat, Valery Chkalov, de populaire wondervliegenier uit de jaren dertig, die met zijn toestel onder de bruggen over de Neva dook, in Leningrad. Zijn arendskop met vliegbril keek uit over het brede water, alsof hij wilde opstijgen om nog eens over de Noordpool te vliegen, zoals in 1937. Het was de tijd van de grote Terreur.

‘Hoe vond je het in de Sovjet-Unie, merkte je dat er mensen werden afgevoerd naar gevangenissen of kampen omdat ze iets verkeerds gezegd hadden?’, vroeg ik aan haar, terwijl we aan onze ijsjes likten.

‘Ik herinner me alleen dat een tante van me werd opgepakt omdat ze een trui voor iemand gebreid had en aan hem verkocht’, antwoordde zij nadenkend. ‘Ik was nog een meisje. Maar verder eigenlijk nooit. Ja, die tante Irina is verdwenen.’

‘En de miljoenen mensen die naar de Goelag verdwenen dan?’, vroeg ik. Zij had daar pas veel later iets van gehoord, maar het leek iets uit een andere wereld.

Tante Irina had geen proces gehad. Kameniev, Zinoviev en een reeks oude bolsjewieken hadden dat in 1936 wel gehad. Aanklacht: zij waren de moordenaars van Kirov, de populaire burgemeester van Leningrad, de man die door Stalin maar met een paar stemmen verschil voor de post van secretaris-generaal van de partij was verslagen.

Kameniev, Zinoviev en de anderen werden ervan beschuldigd een spionnennetwerk voor Duitsland en Japan te leiden, dat de opbouw van de industrie van de zegenrijke socialistische staat saboteerde. Het sloeg nergens op, maar ze bekenden en smeekten om genade. Ze waren de eersten van een lange serie beklaagden in vier bekende showprocessen. Het volk voerde vreugdedansen uit toen zij ter dood veroordeeld werden. En waren blij met Chkalov, die in 1936 door Stalin werd uitgeroepen tot Held van de Sovjet-Unie.

Alles, werkelijk alles was in deze processen gefingeerd. De aanklacht, de masochistische bekentenissen (die door foltering en valse beloften waren afgedwongen), het publiek in de zaal (als arbeiders vermomde NKVD- beambten), de berichtgeving in de Pravda, de vreugdedansen. Ook toen al, nog zonder computers, kon de werkelijkheid vervalst worden.

‘Dus jullie dachten er ook nooit over’, vroeg ik, ‘hoe zo’n grootschalige vervalsing van staatswege georganiseerd kon worden?’

De meeuwen krijsten naar de stenen vliegenier. Van het verleden was de herinnering aan de held gebleven. Zjenja keek mij aan en wij lachten, we hadden een plan.

‘Dag Chkalov!’, riep ik baldadig naar het standbeeld, toen we over de naar hem genoemde grote trap naar beneden liepen om het Kremlin van Nizjni Novgorod op te zoeken. Zjenja loofde hem: ‘Chkalov was de Gagarin, de ruimtevaarder van de eerste helft van de twintigste eeuw, vergeet dat nooit!’

Trots op haar streekgenoot.

O ja, het beeld van vorst Minin wilde zij ook nog laten zien, de vorst die hier, bij de Wolga, eeuwen geleden, een leger formeerde om de bezetting door de Poolse koning te breken.

’Weet je wat zo leuk is? Ook op het Rode plein, bij de kathedraal hebben we een afbeelding van Minin gezien, Kan je je dat nog herinneren, de eerste keer dat jij in Rusland kwam?’

Wat exotisch en spannend was het allemaal. Zij droeg het blauwe hoedje dat we in Piter voor haar op de kop getikt hadden.

We besloten ringen te gaan kopen.

CHODORKOFSKI, NAVALNI

Toen Michail Chodorkovski door Poetin beschuldigd was van massale diefstal en belastingontduiking mailde ik haar dat de zaak stonk.

‘Ja’, antwoordde mijn aanstaande vrouw, ‘maar hij is een van de grootste oligarchen, die zich slim verrijkt hebben door al die vouchers (waardebonnen) te kopen, waarmee in 1992 tot 1994 de privatisering van het bezit werd verdeeld.‘ Ze had zelf haar voucher toen ook voor bijna niets aan zo’n handige jongen afgestaan.

Toch was het proces tegen Chodorkovski van een nog viezer soort van corruptie. Het was, net als onder Stalin, door de staat geleide vervalsing van de werkelijkheid. Zjenja dacht dat hij er wel onderuit zou komen, met geld kun je immers alles bereiken. Maar Chodorkovski verdween in een verre gevangenis, veroordeeld tot 9 jaar door een corrupte rechter. Hij had het immers gewaagd tegen Poetins regeringsstijl in opstand te komen.

Toen kwamen de processen tegen Navalni. Hij zou een hoeveelheid hout ter waarde van vier ton hebben gestolen in Kirov, de stad die door Stalin naar zijn vermoorde rivaal genoemd is (Stalin zelf is volgens tegenwoordige historici de eerste verdachte van de moord).

Navalni werd veroordeeld, maar kwam na een tijd voorwaardelijk vrij, tot Zjenja’s verwondering. Omdat hij niet ophield werd hem, net als Nemtzov, blauwzuurgas in het gezicht geworpen. Omdat hij het overleefde werd er een nieuwe aanslag op hem uitgevoerd door de FSB, zoals de geheime dienst sinds de jaren dat Poetin er directeur van was genoemd wordt. De dissident knapte in Berlijn op, vloog terug naar Moskou, werd gearresteerd en kwam… voor de rechter. Ha, de rechter!

De rechtszaak was een kort toneelstuk, die qua absurditeit niet onderdoet voor de processen uit de tijd van de demonische Stalinterreur. Het slachtoffer werd veroordeeld in plaats van de dader, van wie nu iedereen buiten Rusland weet dat dit Poetin zelf was.

Rechtszaken zijn toneelstukken in Rusland, dat vertelde Zjenja me ook. Wie het meeste aan de rechter betaalt wint. En als het om politieke zaken gaat, tegenwoordig graag vermomd als fraude delicten, dan maakt de rechter zelf zich schuldig aan vonnissen in opdracht. Uitzonderingen op die regel zijn onbekend.

HET SHOWPROCES KOMT ERAAN

Waarom zou het met een komend proces tegen de kranige verdedigers van Marioepol niet zo gaan? En dan als politiek showproces?

Voor het Russische publiek zal dat geen herinnering aan de Stalinistische processen wakker maken, want zij hebben er niet over geleerd en bovendien hebben ze door het chauvinistische onderwijs een positieve associatie bij de naam van Stalin. Hij, de Overwinnaar van de nazi’s. Precies dat wat Poetin ook wil worden, nu in Oekraïne.

Andrew Roth, de correspondent van The Guardian noemt al een paar concrete aanwijzingen dat zo’n showproces in Stalinistische stijl er inderdaad gaat komen.

Het begint met de raket die een paar weken terug is afgeschoten op een Oekraïense stad waarop te lezen is: ‘Maak je klaar voor Neurenberg 2.0.’. Denis Poesjilin, de leider van de ‘Volksrepubliek Donjetzk’ heeft daaraan mondeling iets toegevoegd. ‘We zijn van plan een internationaal tribunaal te organiseren op het grondgebied van de Republiek’ (hij bedoelt zijn ‘volksrepubliek’). Poesjilin noemt natuurlijk niet de Stalinistische showprocessen als voorbeeld. Maar het proces in Charkov in 1943, tegen drie Duitsers en een Oekraïense collaborateur. Dat past in Poetins streven om de huidige oorlog voor te stellen als een verlengstuk van de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’ tegen de Duitse nazi’s. Foto’s van de opgehangen veroordeelden zijn te zien geweest in Life Magazine.

Er zullen niet alleen foto’s maar ook overvloedige tv-beelden voortkomen uit het proces tegen het Azov bataljon: wrede nazi’s, daders van een genocide die hun gerechte straf ondergaan. Kennelijk is het plan om in de jury ook buitenlanders op te nemen. Zulke mensen zijn er altijd te vinden.

Thierry Baudet? Marine le Pen? Of zelfs onze Noam Chomsky?

Het is nog niet duidelijk of het showproces er komt. Maar ook als het er niet komt, speelt het in zekere zin al. In de Russische cultus rond de tweede wereldoorlog die gepresenteerd wordt als een doorlopende voorstelling van goede Russen tegen nog immer machtige en levensgevaarlijke nazi’s die Oekraïne in de klauwen hebben.

Wanneer barst de bel van Poetins complottheorie over Oekraïne?

Wordt vervolgd!

Foto: Showproces in Moskou 1936. Uit de film van Sergej Loznitsa (2018), ‘The Trial’, met gebruikmaking van originele filmfragmenten. Hier verhoort openbaar aanklager Andrej Visjinski namens de communistische staat mensen die er van verdacht waren lid te zijn van van het (niet bestaande) ‘Trotskistisch-Zinovievistisch Blok’ van ‘saboteurs en spionnen’