Atoombom met groeten van Poetin

Zjenja danste op het ijs, de pirouettes en huppelpasjes die een tweede natuur zijn voor een schaatsster uit de Sovjetschool. Het Zwanenmeer van Tsjaikovski galmde door het ‘Torpedo’ stadion en haar zwarte haar golfde op haar schouders mee.

Als een kleine jongen zat ik op de tribune, met grote ogen.

‘Waar heb je dat geleerd?’, vroeg ik, toen zij in haar witte rokje naar me toe gleed. Bij de Komsomol, ze was 18. Mijn mond ging al open om nieuwsgierig door te vragen, maar zij vroeg mij wat ik deed op die leeftijd. Ik protesteerde tegen de atoombom, organiseerde demonstraties.

‘Atoombom? Je weet toch dat die hier is uitgevonden, in Nizjni Novgorod? Daarom was het toch een verboden gebied? Arzamas, Sarov … Sacharov.’

Ja, de Russische atoombom is ontwikkeld in het geboorteoord van Zjenja, Nizjni Novgorod. In de militaire stad Arzamas hadden Andrej Sacharov en zijn fysici de ‘Tsaar Bomba’ geknutseld. Het was het meest explosieve wapen ooit, de Hiroshimabom was bij deze waterstofbom vergeleken Klein Duimpje.

Sacharov kreeg er tien jaar later spijt van, maar in de gespannen zomer van 1961 heeft Chroestjov hem ertoe verleid het wapen te maken. ‘Om de wereld een lesje te leren’. Op 30 oktober werd het 3 kilometer boven Nova Zembla tot ontploffing gebracht. Tot in Finland rinkelden de ruiten. De seismische schok ging driemaal om de aarde. Een replica van het 9 meter lange gevaarte zagen Zjenja en ik in het Atoombommuseum in Sarov, ook in de buurt van Nizjni Novgorod en nog lange tijd een verboden plaats.

Alle atoombommen horen in musea, vond ik in die tijd.

De Koude oorlog was op zijn diepste vriespunt. Vanaf augustus van datzelfde jaar, kort voordat Chroestjov aan Sacharov het bevel tot het bouwen van de Tsaarbom gegeven had, was de bouw van De Muur in Berlijn begonnen. Tegelijkertijd ontwikkelden zich ideeën voor atoomraketten van de Sovjet-Unie op Cuba, die kort daarna zouden uitlopen op de bijna-fatale Cubacrisis.

BAN DE BOM

“Weet je wat wij schooljongens en meisjes kort na de explosie van de Tsaarbom hebben gedaan?’ vroeg ik Zjenja, toen we op de tribune van het stadion zaten.

Ik vertelde het haar trots hoe wij schooljongens en meisjes van het Haags Montessori Lyceum een haarscherp gevoel voor het beste moment gehad hebben. Want op 10 november 1961 om half acht ‘s ochtends bezetten wij het drukste verkeersknooppunt in de stad. De stoplichten van het kruispunt Laan van Meerdervoort – Anna Paulownastraat knipperden tevergeefs. Wij zaten breeduit met ons spandoek en onze pamfletten op het asfalt en alles stond stil. ’Ban de Bom!’

‘Het was, Zjenja, 10 dagen na de explosie van de Tsaarbom en 1 dag na de voltooiing van de Berlijnse Muur.’

Zij lachte, zij zat in 1961 nog op School 786 en was net met schaatsen begonnen. Er was geen mens in de Sovjet-Unie die eraan dacht te protesteren tegen de waanzinnige explosie van de Tsaarbom. Sacharov kreeg de Lenin Orde.

De Tsaarbom maakte inderdaad grote indruk in de wereld. Een mogendheid met zo’n wapen was militair onverslaanbaar. Maar in de Sovjet-Unie zelf zag men al snel in dat zo’n bom eigenlijk een zelfmoordwapen is. In Europa zou de westenwind de radioactieve fall-out meestal snel naar de Sovjet-Unie blazen en boven Amerika zou elke Sovjet-bommenwerper uit de lucht geschoten worden.

De wedloop om effectievere, ja elegantere wapens was begonnen. Raketten voor de korte, de middellange en de lange afstand. Tot enkele jaren geleden de hypersonische raket ontwikkeld werd die vanuit Kaliningrad in enkele minuten elke Europese hoofdstad tot een stinkende puinhoop degraderen kan. Nou ja, misschien is dat grootspraak van Goebbels Vladimir Solovjev op de staatstelevisie, maar ook als het een paar minuten langer duurt is het een onprettig gevoel.

NATO DUBBELBESLUIT

Het keerpunt leek te komen met het NATO Dubbelbesluit. Leek, want wanneer komt er eens een echt keerpunt?

1976.

De Sovjet-Unie was tot plaatsing van een serie van 350 SS-2 raketten overgegaan, in Estland. Dat was de middellange afstand raket, die met zijn lading binnen 10 minuten (ach wat ouderwets langzaam) de Europese hoofdsteden kon vernietigen en net als nu met de hypersonische raket was er geen verdediging tegen mogelijk.

Bovendien was er in Europa twijfel of de Amerikanen zo’n aanval op Europa zouden vergelden met hun intercontinentale raketten op Moskou. Helmut Schmidt, de Duitse Bondskanselier baste door zijn sigarenrook dat Europa het nucleaire slagveld tussen de twee grootmachten zou worden en hij eiste van de NATO krachtige bescherming.

Zo kwam de NATO in 1979 tot haar beroemde dubbelbesluit. Men zou 572 kruisraketten en Pershings in Europa plaatsen. Net zoals de Sovjet kruisraketten zouden die in 10 minuten hun doel kunnen bereiken, maar dan in Moskou. Op de dag van plaatsing, in 1983, zou de NATO dan de Sovjet-Unie aanbieden te gaan onderhandelen over wederzijdse ontwapening.

Het BEROEMDE Dubbelbesluit? Ik vond het een berucht besluit en samen met bijna een half miljoen anderen demonstreerde ik op het Museumplein. Speciaal daarvoor was ik vanuit Oost-Groningen van stal gekomen. Weg met de wapenwedloop! Leve de ’Hollandse ziekte’ van het atoompacifisme!

Ik discussieerde met mijn vriendin Renate Rubinstein, die het niet met me eens was. Zij stelde de Sovjet-Unie op één lijn met Nazi Duitsland en stelde dat het niet anders kon. Achteraf moet ik haar gelijk geven.

Want het NATO Dubbelbesluit heeft wel gewerkt. In december 1987 tekenden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie het INF Verdrag over de afschaffing van de middellange afstand raketten. De al geplaatste raketten, in 4 Europese landen én in de Sovjet-Unie, werden vernietigd.

GORBATSJOV

Was dit succes toch niet mede aan de internationale vredesbeweging te danken? Ik vermoed van niet, want er was in de Sovjet-Unie geen merkbare vredesbeweging aan de basis, dat heette de Communistische Partij van de USSR te zijn.

Aan wie het zeker wel te danken is geweest, is het fenomeen Gorbatsjov. De man die van alle Russische leiders in de geschiedenis misschien wel de enige realist is geweest. Maar ook Gorbatsjov had dat waarschijnlijk niet gedaan als hij niet door de Amerikaanse raketten pat was gezet.

VERNIETIGING VAN ATOOMWAPENS, het klinkt nu als utopische muziek. Het gebeurde echt, aan beide kanten werden honderden kruisvluchtwapens vernietigd. Het was een beetje Ban-de-Bom zoals wij, op dat Haagse kruispunt, dat gewild hadden. Althans voor de middellange atoomraketten. De intercontinentale bleven ’uiteraard’.

We gingen eraan wennen. Twee atoommachten die ieder in staat is het leven op aarde uit te roeien. Daarnaast nog 7 kleintjes, die ieder in staat is voor een volledig atoomconcert te zorgen. Ik ook, ik ben gaan denken dat wederzijdse afschrikking in het tijdperk van beheerste waanzin een geschikte noodoplossing is. En dat dus in feite alle atoombommen, net als de verschrikkelijke Tsaarbom van Chroestjov en Sacharov onbruikbaar zijn geworden.

POETINS BOM

Maar ik geef het toe: ik schrok ervan toen Poetin in de zomer van 2014 triomfantelijk toegaf dat hij het was die de Krim had veroverd en… dat hij serieus bereid was geweest het atoomwapen te werpen in het geval andere landen dan Oekraïne er zich mee bemoeid hadden. En ik schrok ook toen hij op 24 februari, bij de invasie van dat land, de NATO-landen waarschuwde buiten de strijd te blijven omdat ‘zij anders iets zouden beleven wat zij in hun hele geschiedenis niet gekend hadden’.

Ja, ik ben bang.

Stel dat Oekraïne straks met inzet van onze zware wapens probeert de Krim terug te veroveren. Zal meneer Poetin dat dan niet beschouwen als een aanval op het heilige vaderland?

Terwijl de Oekraïners, samen met ons, denken dat zij niets anders doen dan een grove inbreuk op het volkerenrecht ongedaan maken? Het is niet uitgesloten dat hij dat zal doen als hij geen andere mogelijkheid ziet om de Krim in zijn greep te houden. Dan toont de Russische televisie de paddenstoel boven het geliefde schiereiland, terwijl op de achtergrond sarcastisch het Zwanenmeer van Tsjaikovski klinkt.

Betekent dit dat Oekraïne van de aanval moet afzien en zwichten voor atoomchantage?

Wordt vervolgd!

Foto: Andrej Sacharov (1921-1989), uitvinder van de zwaarste Russische atoombom en latere democratische dissident uit Nizjni Novgorod