Oorlog?

Grote oorlog of ‘gewone’ voortzetting van de kleine oorlog in Oekraïne?

Op het moment heerst er en alarmerende onzekerheid, maar ik weet wel hoe ik de wortels van het conflict beleefde, toen ik in 2005 naar Rusland vloog om aan mijn leven met Zjenja te beginnen.

UITZONDERLIJK WEZEN

In de eerste maanden dat Zjenja en ik mailden, nadat we elkaar op Relatieplanet gevonden hadden op, spraken we ook over politiek.

Het was eind 2004.

Nu er ons een nieuwe oorlog boven het hoofd hangt zie ik, in contrast, de lachende toekomst in onze verhouding met Rusland die ik toen voor me zag. Lubbers was al begonnen met het idee om gas uit Siberië te importeren en dat stemde me hoopvol.

‘Hoe meer we onze economieën aan elkaar knopen, des te minder de kans dat er ooit weer oorlog kan ontstaan tussen Rusland en het Westen’, schreef ik haar en zij stemde er mee in. Dat was ook de gedachte van de EU. Maar is het waar?

De economische verweving die er nu inderdaad ontstaan is weerhoudt Vladimir Poetin er niet van op een scherpe botsing aan te sturen. En het gas te gebruiken als wapen om Europa verdeeld te houden. Echt, Duitsland levert nu geen wapens aan Oekraïne om de gaslevering en de goede handelsrelaties met Rusland niet in gevaar te brengen.

Medvjedev, de eeuwige rechterhand van Poetin, sprak in die tijd regelmatig hoopgevende woorden. “Vrijheid is beter dan niet-vrijheid.” Maar toen ik eenmaal in Nizjny Novgorod was, Zjenja’s stad, ontmoette ik in de winkelstraat Bolsjaja Poprovskaja twee Engels sprekende mannen, nogal sip leunend tegen de muur van de “English club’. Een centrum waar je Engels kon leren en kennis kon krijgen over Groot-Brittannië en haar cultuur.

Het was een zeldzaamheid, die club. Nergens in de stad waren tekenen dat er buiten Rusland andere landen bestonden, waar mensen andere talen spraken. Ik voelde me er een uitzonderlijk wezen, vreemdelingen waren er nauwelijks in de miljoenenstad aan de Wolga en de monding van de Oka. ‘Het is afgelopen met ons hier’ antwoordden de twee mannen me. ‘We worden eruit gezet onder het voorwendsel dat we geen belasting betalen, hoewel we dat wel doen.’

Zij gingen, ik kwam. En ik besefte niet dat het politieke spel van toenadering een keerpunt had bereikt.

DICTATUUR VAN DE WET

Ik speculeerde dat de sluting van de Engelse club een begin kon zijn van een conservatieve golf, van een stad die zich wil afsluiten van westerse invloed. Nizjny Novgorod was lange tijd een verboden stad geweest, vanwege de aanwezigheid van militaire industrie. Dat liet zijn sporen na, vermoedde ik. Maar de schakelaar was al eerder omgedraaid. Poetin had een paar jaar daarvoor al benadrukt dat hij ‘een dictatuur van wet’ eiste De politicus legde beslag op verschillende kritische media, zoals het in die tijd populaire NTV.

Een TV-station dat een veelbekeken poppenspel met karikaturen van de politieke leiders uitzond. Het verdween. Ook pikte het Kremlin succesvolle privé ondernemingen in, om opgeslokt te worden door Poetinvriendelijke bedrijven.

Zo werd het grootste oliebedrijf, Yoekos, na valse beschuldigingen overgeheveld naar Rosneft. De eigenaar van Yoekos, Chodorkovski, was plotseling zijn bedrijf kwijt en verzette zich.

Kon dat gevaarlijk voor hem zijn?

Ik toonde me hierover tegenover Zjenja ongerust, maar zij antwoordde dat zulke oligarchen altijd de dans ontspringen. Zij dacht dat hij, de rijkste man van het land, met zijn geld wel de nodige mensen zou omkopen om zijn zin te krijgen. Even later verdween Chodorkovski naar een strafkamp bij de Chinese grens waar hij acht jaar lange dunne soep moest lepelen, zoals hij zelf een schreef in een brief waarin hij zijn vrijheid terug vroeg aan de man die hem gekooid had, Poetin.

Poetins motto “dictatuur van de wet; klonk rechtvaardig, maar het zou meer dictatuur dan wet betekenen. De wet, dat was nu Poetin.

OEKRAiNE

Oekraïne, de belangrijkste voormalige Sovjet-republiek naast Rusland, was evenals het reusachtige buurland in de greep van een combi van voormalige Sovjet nomenclatura en oligarchen. Die laatsten waren door de veiling, nee verpátsing van Sovjet industrieën schatrijk geworden. Ook toen al was Oekraïne belangrijk voor Rusland en Poetin deed zijn best om de Oekraiense president Leonid Koetsjma, afkomstig uit dezelfde Sovjet gelederen als hij, in het zadel te houden.

In november 2000 wordt er een onthoofd lijk gevonden in een bos bij Kiev. Van wie?

Het lijk was van nog jonge Gregory Gongadze, kritisch journalist.

President Koetsjma had hem en zijn kritiek te lastig gevonden en bevel gegeven hem “aan te pakken’. Dat blijkt uit geluidsbanden die heimelijk gemaakt zijn door een agent van de geheime dienst. Ook brachten de geluidsbanden andere affaires aan het licht: bedreiging van journalisten en parlementariërs, corruptie en omkoping, verkiezingsfraude, geheime wapenleveranties aan Irak en andere landen.

Genoeg om Koetsjma de laan uit te sturen? Nee, zijn pro-Russische entourage beschermde hem. Het Hooggerechtshof verleende de president immuniteit voor misdrijven.

De dappere uitgever van de Ukrainsky Pravda was afkomstig uit Georgië, een andere voormalige Sovjet-republiek, waar zich een zelfde strijd afspeelde tussen de pro-westerse jongeren en de oude communistische garde.

Daar had zich in 2003 de Rozen Revolutie voltrokken, waardoor het land tot Poetins verontrusting naar het westen was gaan verlangen. De Georgische ‘rozenpresident’ Saakashvillli en zijn Nederlandse vrouw Sandra Roelofs tapten in het stamland van Stalin uit een verrassend vaatje: democratie. Hetzelfde ideaal dat de onderzoeksjournalist Gongadze naar Oekraïne had willen brengen.

Wat Koetsma en zijn garde had doen besluiten hem voor de zekerheid naar het bos mee te nemen. Andere journalisten zouden Gongadze later in het graf volgen.

Het lijk van Gongadze was het lijk de persvrijheid, zowel in Rusland als in Oekraïne.

GRIJZE KARDINALEN

Mijn verlangen naar een nieuwe vrouw was ontstaan in 2003, toen ik leed aan liefdesverdriet en daarover mijn boek, met diezelfde titel, schreef.

In mijn liefdesverduistering had ik, toen ik even niet aan mijn verdwenen geliefde dacht, nog wel de tegenwoordigheid van geest gehad om op de Dam tegen de Amerikaanse oorlog in Irak te demonstreren. Die rampzalige oorlog van George W. Bush heeft Poetin, de onschuld, de kans gegeven te keer te gaan tegen Amerika.

Zjenja werkte toen nog in de grootste autofabriek van Rusland, GAZ. Ze constateerde daar dat hoge functionarissen van de fabriek partijen auto’s stalen. En dat de productiecijfers keer op keer vervalst waren om aan de eisen van de planners in Moskou te voldoen. Maar haar rapporten daarover verdwenen in speciale laadjes van de directie.

Volgens haar beheersten ‘grijze kardinalen’ de Russische politiek, oligarchen en hoge jongens bij de geheime dienst.

Een daarvan was oligarch Anatoli Tsjoebajs, vertelde zij, een van de grondleggers van het program waardoor slimmeriken plotseling eigenaren werden van grote industriële ondernemingen. Met behulp van leningen bij meespelende banken hadden zij de aandelen (vochers)m die elke Sovjetburger ontvangen had, opgekocht; waardoor zij in staat waren hun slag te slaan, door voor een appel en een ei waanzinnige grote bedrijven op te kopen.

De ‘grijze kardinaal’ Tsjoebajs was ook bij haar autofabriek een fenomeen en hij was onder de eerdere Russische president Jeltsin een van de politici geweest die Poetin aan de macht gebracht hadden.

En zo was het.

Behalve dan dat zij en de andere dames op haar kantoorkamer niet doorzagen dat ook ‘grijze kardinalen’ door Poetin konden worden gepakt, zoals met Chodorkovski gebeurde. Zjenja doorzag dit begrijpelijk genoeg niet, net als in de zaak Chodorkovski, omdat zij gewend was dat in het corrupte land geld altijd het laatste woord had.

Poetin deed het voorkomen alsof hij namens de staat de strijd tegen de oligarchen voerde, maar de realiteit was anders. Hij liet hen delen in de macht. De meesten van hen steunden hem en bleven machtig, terwijl Poetin zelf de – zo noem ik het- STAATSOLIGARCH werd. Het kapitaal van de staatoligarch wordt nu geschat op een slordige 2000 miljard euro. Een veel groter bedrag dan de mannen die op de Forbes lijst als rijkste mensen ter wereld gelden. Jeff Bezos, de rijkste, is vergeleken bij Poetin een dwerg. Een andere lastige oligarch, Berezovski, vluchtte en werd later in Londen vermoord.

EINDELIJK EEN VROUW

De Oekraïense Oranjerevolutie, die door mijn vrienden van de Poolse kabouterbeweging werd gesteund, bracht voor het eerst een vrouw in de politiek van een ex-Sovjet land.

Zjenja mailde mij een smalend commentaar op haar, Julia Timosjenko, en daarin hoorde ik wel de TV-stem van de staatszender Rossiya 1, die nu in handen van Poetin was. Het belangrijkste medium wat er was: veel Russen lazen geen kranten. Computers hadden ze niet.

Julia Timosjenko had zich omhoog gewerkt doordat zij de leiding van een belangrijk energiebedrijf had gehad, de Verenigde Energiesystem Oekraïne. Ze was een opvallende vrouw, die haar populariteit ook dankte aan de blonde vlecht die zich op traditionele Oekraïense wijze om haar knappe hoofd wond.

De oranje gezinde Joestjenko won, ondanks een dioxine vergiftiging, de tweede ronde van de verkiezingen van Poetins favoriet Janoekowitsj.

De democraat Joestenko was nu president en hij koos Julia als zijn regeringspremier. Een vrouw aan de top, had je ooit! Van januari tot september 2005 hield zij het uit.

Ik was toen al ongeduldig bezig met het inleveren van een stroom papieren bij de IND om Zjenja naar Nederland te halen.

‘Fortune favours the braves’ was ons beider parool. Dapper waren we, maar hoe lang kon de fortuin ons begunstigen?

Wordt vervolgd!

Foto: Julia Timosjenko in de ochtend van de nieuwe eeuw