Vladimir vreet Oekraine en geschiedenis

In een propvolle bus staken wij de Oka over, de zijrivier van de Wolga die de miljoenenstad Nizjni Novgorod in twee helften snijdt. Bij de brede autoweg, de lawaaiige Prospekt Gagarina stapten wij uit en drukten op de bel van een ‘kvartira’ in een verwaarloosde Sovjet flat. Op dit adres had de achteraf betreurende uitvinder van de Russische atoombom en tegelijk de beroemdste dissident en Nobelprijswinnaar vastgezeten, Andrej Sacharow. Hij en zijn dappere vrouw Jelena Bonner, de schrijfster, waren er omringd geweest door 35 KGB agenten. En daar niet vergeten was de telefoon in deze toch al verboden stad af te snijden, was de geestelijke reus onbereikbaar. Tot op een dag monteurs de telefoon weer in orde kwamen maken, omdat, zeiden zij geheimzinnig, een belangrijk gesprek op komst was. Toen de telefoon rinkelde was het de nieuwe partijchef. Michael Gorbachow heette hij. Of Sacharow naar Moskou wilde komen om over glasnost te praten. De deur ging voor Zjenja en mij open en we betraden een stoffige ruimte met wat krantenknipsels, het Sacharov Museum. Krijgen jullie subsidie, hij heeft zoveel gedaan voor de invoering van de democratie, vroeg ik. ‘Niet meer’ antwoordde de beheerder op zijn hoede. Het was zomer 2007. Sacharov was dood en Poetin spande zich in voor een misgeboorte van de democratie. MEMORIAL Sacharow begreep bij zijn vrijlating goed dat de democratie niet tot bloei zou komen als niet het verleden van de dictatuur blootgelegd zou worden. Hij richtte daarom in 1992 samen met de Russische dissidenten Sergej Kovalew en Arseni Roginski de vereniging ‘Memorial’ op. Dat woord betekent in het Russisch gedenkteken en het stelde zich ten doel om de waarheid van het lijden van de miljoenen slachtoffers van het Stalinistisch bewind boven water te krijgen. En netjes in de openbaarheid te brengen. Zodat de slachtoffers geïdentificeerd en herdacht konden worden om te voorkomen dat zo een terreursysteem ooit terug zou kunnen komen.Memorial was een bundeling van veel spontane burgerinitiatieven, al in Gorbatsjovs tijd, van mensen die wilden weten wat er in het verleden met verdwenen familieleden was gebeurd en hen wilden rehabiliteren. Memorial schatte het aantal dodelijke slachtoffers van de Stalin terreur op 1 miljoen doden en 5 miljoen gevangenen. Mooi is dat Memorial niet alleen in Rusland, maar in alle landen van het voormalige rijk van Stalin actief werd. Ook in de Baltische landen, Oekraïne en de overige Oost-Europese landen, tot in Duitsland toe, vanwege het Stalinistisch verleden achter de Berlijnse muur. Een van de jongere historici die op ontdekkingsreis naar het verleden ging was Joeri Dmitrijew. Hij was in 1956, in de tijd van Chroestjow, geboren in de hoofdstad van Karelië het dunbevolkte gebied rond de grens met Finland. Daar, in afgelegen bossen heeft hij twee lugubere massagraven gevonden. Hij ging met zijn hond de bossen in deed met andere vrijwilligers systematisch opgravingen. Hij ging naar de toen nog openbare archieven van de KGB en slaagde erin van duizenden doden de identiteit te achterhalen. Hij schreef er punctuele boeken over. “’Wanneer kom je eens achter je computer vandaan, vader?’ vroeg zijn dochter. ‘Ik kan niet ophouden, dochter’ antwoordde hij zonder op te kijken. In het grootste van de twee massagraven Sandormokh, waren 5000 mensen doodgeschoten, op het hoogtepunt van Stalins terreur in 1938. Zij kwamen van overal. Van het concentratiekamp eiland Solovki, of arbeiders van het waanzinnige Witte Zeekanaal dat toen gegraven werd. ‘Naast hardwerkende boeren, vissers en jagers van nabije dorpen’, schreef Dmitrijew, ‘ waren er schrijvers en dichters, wetenschappers en geleerden, militaire leiders, artsen, leraren, ingenieurs, geestelijken van alle religies en politici die daar hun laatste rustplaats hebben gevonden.’ Behalve zijn herdenkingsboeken heeft hij ook een werk geschreven over de bouw van het nutteloze Witte Zeekanaal en het lot van de slaven die zich er als ‘speciale kolonisten’ met de schop kapot moesten graven. DMITRIJEW Wat Dmitrijew deed werd echter niet door iedereen op prijs gesteld en allerminst door Poetin, die het beeld van Stalin zoveel mogelijk tot een glansrol wilde terugbrengen. Dus verschenen er alternative interpretaties van de massagraven: de Finnen zouden zich er tijdens de Russisch-Finse oorlog aan schuldig gemaakt hebben. Omdat Dmitrejew zijn uitleg met zoveel evidentie kon bewijzen, viel hij in ongenade. Ondanks het feit dat hij prijzen binnensleepte van gezaghebbende culturele en wetenschappelijke instanties.Hij verzette zich tegen de rehabilitatie van topfiguren uit het Sovjet verleden, zoals tegen de oprichting van een enorm standbeeld voor Joeri Andropow, een voorganger van Gorbatsjow en ook de baas van de KGB van 1967 tot 1982 en dus verantwoordelijk voor vele moorden en deportaties. Vergeefs. Het standbeeld is er gekomen, in Petrosavoodsk. Dit was in overeenstemming met de houding van het land tegenover zijn recente geschiedenis, commentariëerde Dmitrijew: "We don't know the past, and we don't want to know." Er was ook een Oekraïens aspect aan Dmitrejews wetenschappelijke werk, dat Poetin bijzonder geïrriteerd heeft. De bezeten historicus vond in het massagraf bij Sandormokh de lijken van honderden Oekraïense schrijvers, dichters een wetenschappers uit de periode van de zogeheten ‘Geëxecuteerde Renaisance van Oekraïne’, aan het eind van de jaren twintig. Na de Russische revolutie had Lenin tenslotte maar eieren voor zijn geld gekozen en Oekraïne tot Autonomen Sovjet Republiek benoemd. Niet omdat hij dat zo’n mooi idee vond, zoals Poetin suggereert, maar eenvoudig omdat hij daartoe gedwongen was door de hardnekkige opstandigheid van de Oekraïners. Lenin stond de Oekraïense taal toe, anders dan de Tsaren. Maar na een aantal jaren relatieve vrijheid baalde Stalin van de vrijpostigheid van de Oekraïners en maakte een einde aan deze periode van culturele Oekraïense bloei. Hij liet de productieve dichters en schrijvers wegslepen naar de executieplaats in Karelië.Eerst vermoordde Stalin de élite in het Karelische woud, daarna organiseerde hij de Holodomor, de dodelijke hongerdood van miljoenen Oekraïense boeren. BUITENLANDS AGENT Dmitrejew werd in 2014 ook voorzitter van Memorial. Omdat Memorial zich uitsprak tegen de bezetting van de Krim en de Russische de facto verovering van een het grensgebied van Oost-Oekraïne, werd Memorial door Poetin steeds meer onderdrukt. {petin hield de nagedachtenis van Sacharow buiten beeld en Memorial werd gedwongen om zich in zijn publicaties als ‘Buitenlands Agent’ kenbaar te maken. Eind 2016, in het derde jaar van de oorlog tegen Oekraïne, werd Dmitrejew gearresteerd. De aanklacht was dat hij ‘pornografische’ foto’s’ van zijn pleegdochter in zijn computer zou hebben. De activist legde uit dat deze foto’s gemaakt waren voor een ziekenhuis waar zijn pleegdochter in behandeling was, maar voor alle zekerheid sloot men hem toch maar op. Voor onderzoek naar zijn “seksuele aberraties’ werd hij opgesloten in het Serbski instituut voor Psychiatrie te Moskou, terug naar de tijd van het Sovjet misbruik van de psychiatrie.De rechtbank benoemde een commissie van deskundigen aangaande porno, maar die zag geen kwaad in de foto’s, zodat hij vrij kwam. Even. In 2018 werd het proces tegen hem heropend en in 2020 werd hij alsnog schuldig bevonden aan seksuele grensoverschrijding tegen zijn pleegdochter. Iedereen wist dat het een smoes was, maar eerst werd hij tot drie en een half jaar gevangenisstraf veroordeeld, later tot 13 en eind vorig jaar zelfs tot 15 jaar. Waar hij nu gevangen zit is onbekend. Brieven naar zijn laatste strafkolonie worden teruggestuurd met de vermelding dat de man daar niet meer bereikbaar is. De gedreven waarheidszoeker volgt het lot van de hoofdpersonen uit zijn studies, bij wijze van historisch Droste effect. Als oorzaak heeft Dmitrijew gewezen op de houding van zijn land tegenover de eigen geschiedenis. Nu in het Nederlands: “Wij kennen het verleden niet en wij willen het ook niet kennen.” POETIN VREET GESCHIEDENIS UIT MACHTSHONGER Memorial zelf liep eenzelfde lijdensweg. “Het stempel ‘Buitenlands Agent’ was al niet meer voldoende. Op 28 december 2021 sprak de rechtbank in Moskou een definitief verbod uit en werden alle kantoren van de organisatie gesloten. Het plan voor de oorlog tegen Oekraïne was toen al in een gevorderd stadium. Het Kremlinmonster ontdeed zich van alle stoorzenders, inclusief deze internationaal zeer geachte organisatie. Hij vrat de geschiedenis op uit honger naar het grensland. Naar macht. Hoe gaat het nu met Sacharow museum dat Zjenja en ik hebben bezocht? De website van het museum stopt in 2020. Het verschil met de tijd dat Sacharow en zijn vrouw er gevangen zaten is alleen dat de KGB nu FSB heet.Krijgt Memorial nog ooit een tweede kans om Rusland in de rij van beschaafde landen terug te brengen?Wordt vervolgd!Foto: de door Poetin gevangen, briljante historicus Joeri Dmitrijew