Feliks' speciale opdracht

Van Vera weer niets gehoord, maar over Feliks en zijn ‘speciale opdracht’ heb ik een sterk idee gekregen. Ik wou dat ik zo’n aanwijzing over Vera had, want door haar noodkreet uit Noord-Korea (of een gecodeerde boodschap?) werd ik weer door dierbare herinneringen besprongen. Ik liep ineens weer hand en hand met haar naar de markt in Amsterdam en vertelde apetrots aan de kaasboer dat zij mijn mooie stiefdochter uit het verre land was. Of ik hoorde haar zachtjes huilend vertellen over de zeemansdood van haar vader aan boord van de gezonken atoomonderzeeër Koersk. ik moest daar ook aan denken toen ik las over de geslaagde Oekraïense aanval op de Russische onderzeeër in Sebastopol, deze week.

Maar over Feliks was mij een licht opgegaan toen ik eergisteren las over de heroprichting van het beeld van ‘IJzeren Feliks’ op 11 september, de verjaardag van Feliks Dzerzjinski, de gevreesde oprichter van Lenins geheime dienst.

11 september? Was dat niet ook de verjaardag van geheim agent Feliks, Vera’s man, destijds mijn aanstaande schoonzoon?

FELIKS DZERZJINSKI

Maar laat ik eerst duidelijk maken wie Feliks Dzerzjinski (1877-1926) was. In mijn waarschuwende brief aan Vera, om niet met een agent van de FSB te trouwen, heb ik over deze onverbiddelijke steunpilaar van Lenin en Stalin geschreven. Hij was een van oorsprong Poolse bolsjewiek die zijn opdracht om een organisatie te maken die de contrarevolutie moest bestrijden even meedogenloos als briljant vervulde. De Tsjeka heette het, en na de burgeroorlog OGPU. Hij is de grondlegger vanGoelags, het netwerk van concentratiekampen waarin de slachtoffers van de rode terreur werden opgesloten, voor zover ze nog leefden. Gedurende de Russische burgeroorlog waren honderdduizenden van hen al op zijn bevel doodgeschoten. Ook heeft hij een begin gemaakt met de terreur tegen de koelakken. De kleine boeren, een werk dat Stalin later met zoveel enthousiasme voortgezet heeft.

Omdat zijn naam later ook dezelfde klank had als de latere KGB was zijn 50 ton wegende standbeeld, dat onder Chroestjow was neergezet voor het gebouw van de Ljubjanka (de grote gevangenis van de KGB in Moskou) in 1991, na de revolutie, door de naar vrijheid hunkerende menigte onder gejuich neergebonkt.

Maar toen ex-KGB’er Poetin aan de macht gekomen was, is ‘IJzeren Feliks’ langzaamaan weer in oude ere hersteld. Veel communisten en mensen van de geheime diensten, en niet in de laatste plaats Poetin zelf, verlangden het monument weer terug. Zo kwam er een paar jaar geleden in Moskou een heus referendum over de vraag of het beeld van Feliks Dzerninski weer voor de Ljubjanka, nog steeds het hoofdkwartier van de huidige FSB, kon worden hersteld. Dat leverde niet direct het gewenste resultaat op, maar toch was er een stevige minderheid vóór, zodat besloten werd een vrijwel identiek beeld van Dzerzjinki te plaatsen voor het gebouw van de buitenlandse inlichtingendienst SVR, in het zuiden van Moskou.

KOGEL DOELTREFFENDSTE MIDDEL

Ik zag van die plechtigheid een foto. Ik moest denken aan wat ik Vera had geschreven over de bevelen die Dzerzjinski in 1918 gegeven aan zijn plaatselijke commandanten over hoe zij tekeer moesten gaan tegen allen die het waagden te staken of te demonstreren tegen de Sovjetregering. ‘In elke stad dient een oproep aangeplakt te worden waarin staat dat de Tsjeka elke bandiet, dief, speculant en contrarevolutionair die samenzweert tegen de Sovjetregering ter plekke zal executeren. Neem vastberaden mensen in dienst die weten dat een kogel het doeltreffendste middel is om iemand het zwijgen op te leggen.’ Maar SVR-directeur Sergej Narisjkin hield in zijn toespraak bij de onthulling van de replica van Dzjerzjinski’s standbeeld een ander beeld hoog. Hij omschreef de bloeddorstige als ‘altruïstisch, toegewijd, vastberaden, en een symbool van zijn tijd’.

Tja, welke tijd? De tijd van de dictatuur van de geheime dienst, die in handen van Dzerzjinski en Stalin als een mes door het land scheerde. Een tijd waarin de Russische revolutie miljoenen van zijn kinderen opvrat, Dzerzjinski was een koelbloedige alweter die zijn tegenstanders levend liet bevriezen of in een houten ton, waarin aan de binnenkant spijkers uitstaken, van een bergrug liet rollen en als een bloedige klomp liet verdwijnen. Het was een gitzwarte tijd waarvan wij gedacht hadden dat die na de verwijdering van het beeld na de revolutie van 1991 nooit meer zou terugkeren.

GEMEENSCHAPPELIJKE VERJAARDAG

11 september, de 144e geboortedag van Feliks Dzerzjinski. En van aanstaande schoonzoon Feliks, De gedachte kwam bij me op en dus sloeg ik er mijn dagboek van het jaar 2019 erop na en echt, daar vond ik dat Vera op die datum zijn verjaardag had gevierd in een disco op het Plosjad Lenina in Derzjinsk, de stad waar Feliks vandaan kwam, de stad die genoemd is naar de grote stichter van de Tsjeka. Dzerzjinsk is een stad dichtbij Nizjni Novgood, aan dezelfde rivier Oka, een zijrivier van de Wolga die ook door Nizjni Stroomt. De stad Dzerzjinsk is berucht om zijn slechte lucht, die veroorzaakt wordt door de chemische industrie die -althans in de tijd van de Sovjet-Unie- ook chemische wapens produceerde zoals Sarin. Dat was ook de reden dat het evenals Nizjni een verboden stad was. Het leven Is er niet zo gezond en het was dus ook geen wonder dat de ouders van Feliks op zijn 27e verjaardag ontbraken, mannen worden er gemiddeld niet ouder dan 42, vrouwen niet ouder dan 47 jaar. Vera vertelde over dat feestje, las ik in mijn dagboek, dat zijn broer er een feestrede had gehouden en dat hij verteld had dat de jarige door zijn trotse vader vanwege zijn geboortedag genoemd was naar de naamgever van de stad, en dat hij helemaal in diens geest was opgegroeid en dat hij ook zelf op die manier het vaderland wilde dienen. Dat hij nu bij de FSB was had die broer niet verklapt aan het gezelschap, maar dat had Vera wel aan Zjenja verteld en zij weer aan mij. Vera had het een fantastische verjaardag gevonden, en het feestvarken geweldig. ‘O mam, zo’n pittige man, een slim puntbaardje en dansen dat-ie kan!‘ Ik was die dag geschokt en op mijn hoede geweest, van Feliks Dzerzjinski wist ik meer dan genoeg, en ook hadden ze weer ‘Rusland, Rusland, Rusland’ gescandeerd. Het verhaal over de vader van Feliks en Feliks zelf deden me denken aan de vader van Vera’s eerste echtgenoot, de onwaarschijnlijke lookalike van Stalin, met snor en wenkbrauwen; nu niet Stalin maar Dzerzjinski als stralend voorbeeld.

PUNTBAARDJE

O ja, toen ik die aantekeningen schreef had ik me licht misselijk gevoeld, maar nu veerde ik op. Dit was natuurlijk de reden geweest waarom hij ‘met een speciale opdracht’ Vera in Pjoingjang alleen moest achterlaten. Anderen herinneren zich de elfde september als de dag van de aanslag op de Twin Towers, maar ik herinner het mij als de dag waarop Vera de geheim agent Feliks had versierd, haar komende verbintenis en mijn scheiding.

Ligt het niet voor de hand dat hij is afgereisd naar de onthulling van het beeld van Feliks Dzerzjinski? Misschien wel met de speciale opdracht om daar de stad die naar de held genoemd is te vertegenwoordigen? Dat hij in Belgorod onderscheiden is tot Held van het Vaderland maakt hem daarvoor geknipt. Ik tuur de foto van de onthulling van het standbeeld af, op zoek naar hem. Is hij een van de drie mannen die achter het beeld de wacht houden? Of een van die beiden aan weerszijden van het bloemstuk? Ik vergroot de foto en bestudeer de gezichten. Ik vergroot de gezichten en zie vaag dat een van hen een jongere man is met een snor en een baardje à la Dzerzjinski. Dat móet hem zijn! Een bewijs is het natuurlijk niet, waarom zouden er niet meer jonge adepten van Dzerzjinski trachten het uiterlijk van de grote voorganger na te bootsen? Maar mij geeft de vondst het detectivegevoel - aha! - dat ik op dit moment nodig heb om een spoor van Vera te vinden. Grappig, het gezicht van Feliks lijkt zoveel op dat van zijn beruchte naamgenoot, net als Poetins Rusland op dat van Stalin.

Wie is toch Feliks, als mens, de splijtzwam in mijn huwelijk? Dzerzjinski’s beroemde woorden, die Narisjkin ook nu weer citeerde, luiden dat ‘alleen een persoon met een koel hoofd, een warm hart en schone handen inlichtingenofficier kan worden’. Het is niet het eerste waar ik aan denk, maar laat ik dan maar hopen dat Feliks tenminste voor Vera en hun jongetje een warm hart heeft.

RUSSISCHE TWEEDRACHT

Waar zou Vera nu zijn? Ik weerhoud me op het laatste moment om een mail aan Zjenja te schrijven. Het bezoek van Kim Jong-un aan Poetin is afgesloten, ze geven beiden aan dat het een succes is geweest dus als Vera’s aanwezigheid in Pjongjang daarmee samenhing dan is zij nu waarschijnlijk weer veilig in Moedertje Rusland bij haar kind. Dat ze mij niet meer antwoordt heeft te maken met het beroep van haar man, in haar eenzame paniek in de Noord-Koreaanse hoofdstad is dat knappe zwarte koppie al te ver gegaan, Maar zit ergens in haar toch nog een onverwacht verlangen naar mij? Ik pieker en blijf hopen, ik ken die honger van liefdesverdriet.

Ik verlang bijna even veel naar een doorbraak van het Oekraïense offensief naar de Zee van Azov, maar we moeten het voorlopig doen met de slagen die het Russische hoofdkwartier van de Zwarte Zeevloot zijn toegebracht. De Engelse Storm Shadow raketten hebben er weinig van heel gelaten en de Russische marine lijkt vrijwel onthoofd, of die admiraal Sokolov nu dood of toch nog levend is, zoals de Russen suggereren. Weer een wandelende dode.

Ik blijf Russische tweedracht verwachten, want hoe groot ook het enthousiasme van de geheime diensten voor Djerzjinski, zo intens is de haat die de kerk hem toedraagt. Leonid Kalinin, de aartspriester voor architectuur en restoratie zei over de heroprichting van Dzerzjinski’s standbeeld dat het ‘het de herinneringen aan de miljoenen onschuldige slachtoffers van terreur, honger, koude, foltering, gevangeniskampen en de ruïnering van het vaderland beledigt’. Klinkt niet echt tevreden, hij is er dan ook uitgegooid en gestraft. Er broeit wat in dat land. Kalinin had er voor radio Govorit Moskva (‘Moskou spreekt’) aan toegevoegd dat naar zijn mening ‘de mensen die die zich deze verschrikkelijke decennia herinneren de beelden van Dzerzjinski neer zullen halen’. Wat voor de een aangename propaganda is, is voor de ander een horrorstory. Daar kunnen strafmaatregelen alleen tijdelijkiets aan veranderen,

Wanneer gaan Poetin en Lavrov begrijpen dat ’onderhandelen’ iets anders is dan van Oekraïne te eisen dat het zich neerlegt bij bezetting en terreur?

Wordt vervolgd!

FOTO: Feliks Dzerzjinski (1877-1926), de gevreesde stichter van de eerste communistische geheime dienst Tsjeka en organisator van de Rode Terreur, nog steeds het voorbeeld voor de Russische veiligheidsdiensten.