Vera’s avontuur in Moskou

Vera logeerde bij ons thuis, in Amsterdam. ’Ga toch even de stad in’ spoorde ik haar aan, maar zij had geen zin. Ze wachtte op de thuiskomst van haar moeder, die bij de RABO aan het werk was.

Vanaf de groene sofa voerde zij lange telefoongesprekken, met Rusland. Met de zoon van Stalin, toen zij nog met hem getrouwd was en later met vriendinnen.

‘Musjcína! Musjcína!!’ hoorde ik haar plotseling gillen, op mijn schrijfkamertje boven. ‘Mán, mán!!’

Als een brandweerman gleed ik de trap af, naar de reden van het alarm.

Voor het raam stond een postbode, met een pakje onder zijn arm, vriendelijk wuivend. Ik moest opendoen. Vera durfde niet, het pakje was voor de buren.

Ik vroeg haar waarom zij niet zelf opendeed, ze was er toch dichterbij? En zij sprak toch een beetje Engels?

Haar bovenlip trilde. Ik klopte haar op de schouder en gaf haar een zoen, ze glimlachte en pakte haar mobieltje weer. Het antwoord op mijn vraag heb ik niet.

Zij gaf mij het gevoel dat zij bang was voor mensen die geen Russisch speken. Het viel me op, want haar moeder had van die angst helemaal geen last.

Zjenja kwam opgewekt van haar werk, blij haar dochter te zien, en Vera veerde op. Ze kookten samen, twee zwarte paardenstaarten bij het aanrecht. Ik vond het zo mooi, dat ik mij geneerde bij het idee dat een feministe mijn genoegen kritisch zou gadeslaan, wat het genot echter niet minder maakte. Ik schoof aan de piano om hen met mazurka’s te begeleiden.

AMBULANCE

’s Nachts sliep zij op het opklapbed in het voorkamertje, aan de straat. Vanuit ons bed in de grote slaapkamer hoorden wij haar piepen. Door het raam zag zij spoken, riep de schattige stiefdochter. ‘Misschien de postbode?’ grapte ik in Zjenja’s oor. Het zuchten en blaffen hield niet op. Ze zag voor het raam mensen door de zwarte lucht vliegen, schimmen in het vale licht van de straatlantaarn.

Zjenja voelde ik beven. ‘Kom dan maar bij ons’ riep Zjenja. ’Ze is toch volwassen’ protesteerde ik, liever met Zjenja ‘s nachts alleen. Trek je pyjama aan, antwoordde mijn vrouw.

Vera had pijn op haar borst, ook toen ze aan Zjenja’s kant veilig bij ons onder de deken lag.

Zjenja’s tastte haar borst af naar plekken van onheil. Overal deed het ‘aoe’ (‘au’ zeggen Russen niet). Ik bracht Vera water, klopte haar op de rug, legde een nat washandje op haar voorhoofd. Probeer lekker te slapen, raadden we haar.

Ze probeerde het, rood hoofd op wit kussen. Maar het ‘aoe’ werd luider.

‘Mamma!’

Zjenja meende dat we een ambulance moesten bellen.

STETHOSCOOP

Twee mannen in witte pakken vroegen bij het bed haar naam als test, en vleiden haar op een brancard. De smalle trap af, Vera gierde het uit. Stil maar, alles gaat goed, zei de onderste ambulancemedewerker die met de schouder de brancard stutte en met zijn hand Vera’s blote voet mocht omvatten.

De eerste hulp dokter, een vrouw, legde in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis de stethoscoop aan haar borst, terwijl ik Vera’s trillende hand vasthield. ’Ik hoor niks’ fluisterde de arts ingespannen. Ze liet Vera wat bewegingen maken, mat haar bloeddruk en adviseerde haar het rustig aan te doen.

‘Komt ze uit Rusland? Dan zou het kunnen dat zij hier even wennen moet.’

De volgende dag moest ik naar het kantoor van de ambulancefirma om te betalen. Terwijl ik bezig was wendde zich een jongeman tot me.

‘Meneer, ik heb vannacht uw dochter naar het ziekenhuis vervoerd, mag ik u een gunst vragen?’ Het was de medewerker die haar op de brancard de trap had afgedragen en haar voet had vastgehouden. Verlegen verzocht hij me haar een brief in rode envelop aan haar over te brengen.

RUSSISCHE VERZEKERING

Een fiks bedrag betaalde ik. ‘Geen probleem’ zei Vera, die opgeknapt was, ‘dat krijg ik van de verzekering terug en dat stuur ik je op.’

‘Maar je weet toch hoe dat gaat met Russische verzekeringen?’

‘Ze moeten betalen, ik heb toch een polis?’ ’Maar als ze het niet doen?’ ‘Dan ga ik naar de rechter.’ ‘Maar als de rechter hen gelijk geeft omdat de verzekering de rechter omkoopt?’

‘Dat doet de verzekering niet.’

Nou ja, dat dacht Vera toen nog. Daar stond tegenover dat zij van mij hield en ik van haar en dat zij leuk giechelde toen zij de brief van de ambulancemedewerker las.

ATOOMONDERZEEËR

Ik heb lang nagedacht over waarom Vera zo aan haar vaderland hing en huiverig van niet-Russen was

Zij had jong haar vader verloren.

Dramatisch was zijn dood geweest, aan boord van de Koersk, de beroemde atoomonderzeeër, de trots van de Russische vloot, vooral in de arctische wateren.

Zelf was zij toen elf.

Een paar jaar na het vreselijke ongeluk was ik voor het eerst bij hen thuis, het blauw-goud, verticaal gestreepte behang in Empirestijl maakte een Napoleontische indruk, typisch voor de tijd na de val van het communisme.

Zjenja stelde mij voor aan Vera, nu een lachende puber. Ja, ze leek op het meisje waarvan Zjenja me al prachtige foto’s had gestuurd en ik kuste haar enthousiast. Dat viel goed, alsof haar duidelijk gemaakt was dat er een man in het leven van haar moeder zou komen die ook een soort vader kon zijn. Ze liet me haar kamertje zien, het bed dat ze nog deelde met haar moeder.

Ik wist wel al wat haar vader was overkomen was, maar nu wees het meisje naar een ingelijst briefje.

Het hing naast de foto van haar vader in het blauw-witte marine hemd, boven haar werktafel. Het vodje was gevonden op zijn verdronken lichaam in de onderzeeboot, het waren zijn afscheidswoorden, opgeschreven toen het water ook zijn compartiment van het dubbelwandige gevaarte was binnengedrongen.

‘Milaja Vera’ las ik - lieve Vera. En ‘Kisa’ - katje.

Zij nam mijn hand en las het cyrilische handschrift in z’n geheel voor, tranen in de ogen. ‘Oh, wat erg voor je’ zei ik met mijn hand op haar schouder, terwijl Zjenja mij knikkend aanmoedigde vooral door te gaan met troosten.

RUSSISCHE MARINEHELD

Ik herinnerde mij dat de ondergang van de Koersk een nationale ramp is geweest. De reddingsoperatie was pas na een week op gang gekomen, terwijl de net gekozen president Poetin aan de Zwarte zee op vakantie was en het Kremlin zich verborg achter verdoezelende berichten, dezelfde mist als in de dagen na de ramp in Tsjernobyl. Een Nederlands maritiem bergingsbedrijf slaagde er tenslotte in de zwaarbewapende doodskist van 150 meter lang uit de Barentszee op te vissen en in helften te zagen. Aan het licht kwam dat een lekkende torpedo in het eigen ruim ontploft was.

’Mijn vader is een held van de Russische marine.’ Vera sloeg haar ogen door het vocht heen op. Inderdaad hebben alle 118 postuum zo’n onderscheiding ontvangen.

Later vertelde ze me mij met glinsterogen dat haar vader eerder, -het was nog in de Sovjet-Unie- in een andere duikboot maandenlang in een Noorse fjord heeft gelegen, om vijandige duikboten van de NAVO te bespieden. Maar die sufferds hadden niets gemerkt, daarvoor lag haar vader te diep onder zijn onzichtbare periscoop, met een atoommotor kun je het lang uithouden. Ik moest wel eens aan haar verhalen over haar vader denken, als ik zag hoe zij tijdens logeren in Amsterdam onderdook, thuis, bij haar moeder of bevreesd in haar slaapkamertje.

Geschiedenis verklaart mensen; als ik pieker over de oorsprong van het nationale gevoel bij Vera dan is dat niet zo moeilijk.

MARGARITA SIMONJAN

Verklaart het ook waarom zij nu presentatrice wilde worden van een zender waarover ik haar vaak genoeg verteld had dat die leugens verspreidde? Zoals over het neerschieten van het vliegtuig MH17?

Dat het was neergeschoten door een Russische raket ging er bij haar niet in. Ik kon zoveel details vertellen, zoveel bewijzen als ik wilde, volgens haar had ik er geen verstand van omdat ik niet voldoende naar RT keek en geen Rus was.

Maar ondertussen pleitte hoofdredactrice van RT Margarita Simonjan, Vera’s ster, herhaaldelijk fel voor het instellen van een censuur op z’n Chinees, dus publicaties alleen met toestemming van de overheid. Rusland moest volgens haar ‘niet naïef zijn’. Als ik Vera tegenwierp dat ik volgens Simonjan mijn lezing in Moskou niet had mogen houden, dan lachte Vera vriendelijk. Schudde haar hoofd zodat het blauwzwarte haar danste.

Er zijn weinig mensen die zich zo tot leugens beperken als Margarita Simonjan.

Nog een paar dagen voor de invasie in Oekraïne, op 14 februari 2022, toen het leger zich al als een boa om de hals van Oekraïne had gesnoerd, zei ze: ‘Ik ben er absoluut van overtuigd dat Rusland niet van plan is een oorlog in Oekraïne te beginnen. Als Rusland wordt gedwongen in te grijpen, dan is dat alleen met als doel de oorlog in Oekraïne te beëindigen en geen oorlog in Oekraïne te beginnen.’ En op 18 maart, nadat in Boetsja de lijken van burgers op straat waren gevonden en de gruweldaden van de Russische soldaten aan het licht waren gekomen, huichelde ze: ‘De Russische troepen deden goed werk. En de nazi's [Oekraïners - RvD] maakten het huis kapot, hakten de meubels in stukken, verbrandden de tegels, en toen kwamen ze bij mensen en eisten kleding en documenten om hier te ontsnappen’.

VERA EN ANNA

Hoe kon Vera haar zo bewonderen? Zelfs met haar levensgeschiedenis als dochter van een tragische held van de Russische marine kon ik er moeilijk bij. Geloof tegenover feiten. Over die kloof moet je heen springen als je van iemand houdt. Er waren dagen dat mij dat lukte.

Maar ook periodes waarin ik bang was dat ik dan zelf in die kloof zou vallen, terwijl Vera eigenlijk niet over een kloof hoefde te springen omdat ze eenvoudig de feiten niet van waarde vond. Ze voelde en was rustig overtuigd van haar waarheid, de feiten bungelden er als flarden naast.

Samen met haar vriendin Anna was ze naar Moskou gereisd, in de trein met geld dat ze nog van Grigori toegestopt had gekregen. Anna was een flinke meid, maar in de clinch met haar vader, een politieman, die haar geslagen had toen ze op een dag zwanger thuiskwam. Ze zocht werk en was daarom samen met Vera het plan gaan uitbroeden om het bij RT te proberen. Vera presentatrice en Anna secretaresse voor Simonjan, dat was de droom. De contacten had de vriend van Grigori, bij wie ze in Moskou logeerden.

Weken gingen voorbij met onduidelijke telefoongesprekken tussen Zjenja en haar dochter. Ik werkte ondertussen aan de afronding van mijn boek over nazi vrouw Julia op ten Noort, maakte een reis naar Fulda, Duitsland, waar ik ontdekte dat Julia daar incognito geleefd had.

TE MOOI

Omdat de ontmoeting met Simonjan maar uitbleef hadden de twee vriendinnen zich aangemeld als gastvrouwen voor het wereldkampioenschap voetbal, dat in 2018 in verschillende Russische steden gespeeld werd. Maar eindelijk had ze toch een bericht van RT.

Op een party had ze Simonjan even mogen spreken, maar Vera was gestruikeld over haar bevallige handicap: té mooi vond de grote Margarita haar, dat zou scheve ogen geven bij andere medewerksters, was niet goed voor de overwinningssfeer in het RT-team. Later, als Vera wat ouder zou zijn en minder schitterde mocht zij nog eens solliciteren.

Door de telefoon hoorde ik het snikken van Vera en over de wangen van Zjenja zag ik als spinrag de mascara uitlopen. Maar ik ademde op, godzijdank was deze klip omzeild.

We maakten ons zorgen over onze dochter in Moskou. Maar na een paar dagen belde Veralief weer. In het voetbalstadion had zij kennis gemaakt met een superaardige beveiliger, die verdachte buitenlanders in de gaten hield. ‘Mamma, hij werkt voor de… FSB!’

Ik kromp in elkaar.

Vera zal toch hopelijk niet een verhouding met een geheim agent krijgen? En betekenen de raketaanvallen op Odessa, onmiddellijk nadat Rusland de overeenkomst over veilige graanuitvoer heeft ondertekend, misschien dat er een splitsing bij de Russen is?

Wordt vervolgd!

FOTO: Op 11 augustus 2000 was de Koersk voor militaire oefeningen in de Barentszee en lanceerde kruisraketten. Een dag later konden de oorlogsschepen geen contact meer maken met de duikboot. De families van de opvarenden zijn dagenlang blijven hopen. In het achterste compartiment van de Koersk lag een man met een in plastic gewikkeld papier op zijn lichaam.