Koloniale reus

Mijn stiefdochter Vera was een gulle hartenverzamelaarster. Als zij op de straat van Nizhni Novgorod haar hakjes liet tikken gierden er remmen, sprongen er mannen uit auto’s - die haar in één adem ten huwelijk vroegen. Vóór een ander het zou doen. Een tijd vermaakte zij zich ermee, maar nu wou ze echt trouwen. Bijna negentien was ze al, net voordat zij te oud voor de huwelijksmarkt zou worden.

Ik zou kennis maken met de vader van de aanstaande bruidegom, maar zij stelde dat steeds giechelend uit. Ze zat in de zenuwen, bang voor een ongewenste botsing tussen die geduchte vader en mij, kreeg ik de indruk.Vera had angst dat het op het laatste moment op een breuk kon uitlopen, door onze ontmoeting.

Ze drukte me op het hart niet met hem over politiek te praten, toen het toch zover was dat we bij hem op bezoek zouden gaan. En ja, zodra ik hem zag wist ik bij de eerste blik waarom.

Hij stond een paar treden hoger dan ik, bij de ingang van de supermarkt Novi Vek, waar we hadden afgesproken.

Stalin!

De man was een lookalike van de dictator, dezelfde brede snor, achterovergekamd donker haar en bruine ogen. Ik kon het niet nalaten ’t hem te zeggen en hij was blij dat ik de overeenkomst zag. Ja, hij was een bewonderaar van hem, gnuifde hij, zijn leven lang al en hij deed zijn best om zijn fysieke gelijkenis met Stalin te benadrukken door snor en haardracht.

Ik deed mijn best het niet over politiek te hebben.

Zjenja tikte mij waarschuwend op mijn hand om me aan mijn belofte te herinneren. Maar toen we na het eten aan de wodka zaten protesteerde hij dat ik thee dronk en barstte met opgetrokken, zwarte Stalin wenkbrauwen los. Massamoord op koelakken in Oekraïne?

Onzin, die boeren onthielden hun graan aan de steden! Hij stak zijn kin omhoog, het was alsof ik de eer had met de rode maarschalk zelf te spreken.

‘Oekraïne heeft altijd bij Rusland gehoord! Rusland heeft geen kolonies, nooit gehad, in tegenstelling tot Amerika en Nederland, Engeland en…. Luister eens goed…’

GROOTSTE KOLONIALE IMPERIUM

Vanaf tsaar Ivan de Verschrikkelijke, die in 1547 tot de eerste Tsaar aller Russen werd gekroond, presteerde Rusland het zich uit te breiden met een gemiddeld snelheid van 80 vierkante kilometers per dag. En dat gedurende vier eeuwen. Het drong door veroveringen in alle windrichtingen onstuitbaar voorwaarts. Tot 1914.

‘Goede’ tsaren waren de heersers die veel veroveringen op hun naam brachten. Hoogtepunten waren tijdens de regeringen van Peter de Grote en Catherina de Grote, die vooral het zuiden tot aan de Zwarte Zee inpikten, en van Alexander 1, die Napoleon verslagen heeft en wiens legers tot aan Amsterdam opmarcheerden. Natuurlijk heeft Stalin er later, door zijn overwinning op Hitler nog veel aan toegevoegd, in de vorm van vooral Oost-Europese vazalstaten.

Uiteindelijk besloeg het rijk meer dan een zesde van de landmassa der aarde. Niet precies zo groot als dat van Dzjengis Khan (die er ook nog China, Afghanistan en stukken Perzië en India bij graaide) maar toch aardig in die richting.

Het Engelse koloniale rijk heeft op zijn hoogtepunt ook een fenomenale omvang gekend, de zon ging er nooit onder. Maar het verschil met Rusland was dat het Britse rijk evenals dat van Nederland, Spanje, Portugal, Frankrijk en de USA eilandenrijken waren. Het moederland was door zee van de kolonies gescheiden. De westerse kolonies waren exclaves.

DEKOLONISATIE

Dat verschil heeft in de golf van dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog een beslissende rol gespeeld in de verandering van de geostrategische verhoudingen in de wereld.

Dekolonisatie was gebaseerd op de gedachte dat een volk het recht heeft over zijn eigen staatkundige vorm te beslissen.

En dat recht lustten de Russische heersers rauw als het in hun nadeel was en als honing als het in hun voordeel was. Kijk hoe onevenredig dat uitpakte in de tweede helft van de twintigste eeuw.

Het beslissende recht op zelfbeschikking voor volkeren is door de Verenigde Naties in 1960 vastgelegd, in resolutie 1514. De Sovjet-Unie was een hartelijk voorstander van het zelfbeschikkingsrecht van de westerse kolonies, maar niet voor dat van Estland, Letland en Litouwen en andere ingelijfde Sovjetvolkeren.

CHROESJTSOV

Om te bereiken dat ook de Sovjet-Unie met de resolutie in zou stemmen, is op voorstel van Chroestjov er fijntjes aan toegevoegd dat de ‘nationale eenheid en territoriale integriteit van het grondgebied van een land nooit verstoord mag worden’.

Dus gold het zelfbeschikkingsrecht alleen voor gebieden die politiek wel, maar territoriaal niet met het moederland verbonden zijn. Algerije en andere Afro-Aziatische koloniën konden dus op basis van het zelfbeschikkingsrecht van de VN wél onafhankelijkheid claimen (artikel 2), maar de gekoloniseerde volkeren in de reusachtige Sovjet-Unie niet (artikel 6).

Het zelfbeschikkingsrecht van de VN is een onrechtvaardig politiek compromis, dat aan tientallen volkeren in de Sovjet-Unie een fundamenteel recht onthield. Ook volkeren die vóór 1940 onafhankelijk waren geweest, zoals de Baltische staten konden met de VN-resolutie in de hand niets uitrichten. Dit gold ook voor Oekraïne, waarvan het westen tot 1940 onderdeel van Polen was en voor Moldavië, dat tot Roemenië had behoord. Zij waren volgens de VN-resolutie geen kolonies en zij bleven allen gezellig bij de Sovjet-Unie.

TRAUMA

Waarom konden Oekraïne, Moldavië, de Baltische en andere landen, 14 in totaal, zich tenslotte toch afsplitsen?

Omdat zij volgens de grondwet van de Sovjet-Unie dat recht hadden. Een recht dat altijd een papieren recht geweest was, maar door de interne verlamming van de Sovjet-Unie eind jaren tachtig plotseling een reële mogelijkheid werd. Van dat recht hebben zij eind 1991 gezamenlijk een gretig gebruik gemaakt.

Dat was de schok die Gorbatsjov deed concluderen dat de Sovjet-Unie opgehouden had te bestaan.

Het onstuitbare rijk van Stalin en zijn voorgangers was tot staan gebracht en uit elkaar gevallen. Voor Russen als Poetin, die in de fictie leefden dat Rusland zich, als ware het een natuurkracht, altijd zou uitbreiden is dit hét trauma van hun leven geweest. ‘Het is de grootste geopolitieke ramp van de twintigste eeuw’, hield Poetin niet op te benadrukken.

Maar was door de val van de Sovjet-Unie ook de koloniale macht van Rusland gebroken?

HOEVEEL KOLONIES HEEFT RUSLAND?

Een trauma is het ook voor de vader van de bruidegom van mijn stiefdochter. Met Stalin in levenden lijve stond hij voor me, de wodkafles in de hand, toen ik ons gesprek hierover na afloop van het tweedaagse huwelijksfeest vervolgde.

We stonden in de nacht bij de bushalte met de vrolijke naam ‘Van de enthousiaste mensen’. Een naam uit Stalins tijd, toen propaganda nog minder op complottheorie en meer op aanstekelijke slagwoorden berustte. De propaganda werd nog gemaakt door strijdvaardige ‘agitators’ en niet door lepe trollen.

Ondanks de val van de Sovjet-Unie is Rusland nog steeds verreweg de grootste koloniale macht ter wereld. Het Engelse rijk was gedecimeerd, net zoals dat van alle koloniale machten van Europa, maar Rusland is alleen maar wat afgeslankt maar nog steeds een reus. De meeste koloniale veroveringen heeft het nog steeds onder controle. Het is verreweg het grootste koloniale rijk ter wereld.

‘Hoeveel kolonies heeft Rusland wel niet?’, vroeg ik bij de enthousiaste bushalte de beschonken Stalin. ‘De Kaukasus, Siberië, Karelië, hup noem maar op. En over Kaliningrad, een stuk van Duitsland dat eigenlijk Königsberg heet, zwijg ik nog.’

ANDERS BREIVIK

‘Nee, Rusland hééft geen kolonies’ brulde hij. ‘Russische ziel is overal. Poetin is geen Stalin, maar hij heeft wel begrepen wat een goede Tsaar doen moet in Oekraïne.’

‘Ja’, beaamde ik, ‘Poetin is geen Stalin. Hij is geen communist maar een christenfascist. Hij is het type van Anders Breivik, de Noorse terrorist die zonder pardon 77 socialistische jongeren neerschoot en zich daarbij op een middeleeuwse, christelijke ridderorde beroept.’

Hij trok vragend de zwarte wenkbrauwen op. Van Breivik had hij nog maar vaag gehoord, het was 2012, nog voor de bezetting van de Krim. Die zomer stond Breivik voor het gerecht.

‘Poetin is Breivik maar dan aan het roer van het grootste koloniale rijk’, lichtte ik hem toe.

De bus stopte en wij lieten Stalin achter. Blij dat hij ht huwelijk van zijn zoon niet meer tegen kon houden.

Zijn er ook verschillen tussen Breivik en Poetin qua politieke filosofie?

Wordt vervolgd!

Foto: de uitbreiding van het Russische rijk van Iwan de Verschrikkelijke tot en met Stalin,de satellietstaten in Oost-Europa niet meegerekend