Terug naar de wereldorde van de negentiende eeuw

De wereld keert terug naar de internationale machtsverhoudingen van de negentiende eeuw. De grootmachten VS, Rusland en China heersen, nu. Europa bevindt zich in een wereld die doet denken aan de dagen nadat Napoleon, de keizer van het eilandje Elba, met zijn minilegertje ontsnapte om in Waterloo genekt te worden.

1815. De vorsten en diplomaten van alle Europese landen kwamen geschrokken bijeen in Wenen, in een reeks van praalbijeenkomsten en danspartijen.

In het gewoel van dit beroemde ‘Congres van Wenen’ regisseerde Klemens Graf Von Metternich, aan het hoofd van de regering van het overwinnende Habsburgse Rijk, de nieuwe wereldorde. Hij wilde een degelijk netwerk van grootmachten, dat garant zou staan voor vrede en welvaart in Europa. Dat was het doel van het congres, dat hij wilde vastleggen in een verdrag. Dat is hem gelukt, het ondertekende document gold als een zegen voor Europa.

Voor de toekomst loont het zich om na te gaan wat er is gekomen van de ook nu actuele behoefte aan een stabiele wereldorde. Toen was dat gebaseerd op een verdrag tussen de grootmachten. Nu niet omdat de Verenigde Naties voor de vorm voor de wereldorde staan maar in de praktijk lijkt de wereldorde meer en meer afhankelijk van (stille) afspraken tussen het trio van de grootmachten.

De vergelijking tussen de negentiende-eeuwse orde en de grootmachten-deal die door het verval van de Verenigde Naties in de eenentwintigste eeuw op ons afkomt, is ontnuchterend.

DE GROOTMACHTEN-DEAL VAN TOEN

De vijf militaire en economische grootmachten van destijds waren Oostenrijk, Engeland, Rusland, Pruisen en Frankrijk. Zij beheersten het Congres van Wenen, de nog jonge Verenigde Staten van Amerika en ook het nog gekoloniseerde China ontbraken.

Deze vijf Europese grootmachten waren het die de kaart van ons roemruchte continent opnieuw gingen indelen. De winnende grootmachten kregen er allemaal land bij en troublemaker/verliezer Frankrijk wist zich dankzij de staatsmanskunst van minister Talleyrand wonderbaarlijk te handhaven. Het resultaat van het evenement was een geopolitieke constructie, een nieuwe wereldorde die stabiel en duurzaam vreedzaam moest zijn. Orde in Europa moest in die tijd gelijk staan aan orde in de wereld, die verder voornamelijk uit kolonies bestond. Een eeuw lang heeft de ‘wereldorde’ in het teken gestaan van de overeenkomst die in Wenen getekend werd.

De Europese wereldorde berustte sinds Metternich en Talleyrand op een diplomatiek samenspel van de vijf grootmachten en de verdragen die zij bilateraal sloten. Er bestond geen wereldorganisatie zoals de Volkerenbond of de Verenigde Naties, die achtereenvolgens na de twee wereldoorlogen gesticht zijn om iets van een overkoepelend wereldbestuur te vormen. Er bestond dus ook nauwelijks een internationaal recht, behalve dat van de sterkste. De grootmachten zagen de wereld buiten Europa als een lekkere koek die zij onderling verdelen konden.

Hoe lang hield de nieuwe grootmachten-wereldorde zonder een wereldvereniging van naties stand?

DE HEILIGE ALLIANTIE

De grote staten Rusland, Oostenrijk en Pruisen sloten bij het Congres van Wenen de Heilige Alliantie, ter bescherming van het Christelijk geloof. Gericht tegen de geest van de Franse Revolutie en de Verlichting, met zijn twijfels aan God en zijn rationalisme. Het was vooral een verbond tegen Frankrijk. Aanvankelijk was de typering van de kreupele Franse diplomaat Talleyrand van toepassing: ‘De grootmachten zijn te bang om elkaar te bevechten en te dom om het eens te worden.’ Oorlog was er niet, maar goede betrekkingen en samenwerking evenmin. Lang hield het system niet stand, nog geen veertig jaar. Het maakte plaats voor imperialistische politiek waarbij de staten tegenover elkaar kwamen te staan.

De Krimoorlog (1853-1856) was een vreselijke oorlog met doden en gewonden, in enorme aantallen, die doen denken aan de Oekraïne-oorlog van vandaag. Aanleiding was de Russische bezetting van Walachije en Moldavië, destijds Ottomaans gebied. Maar Oostenrijk schoot niet zijn Heilige bondgenoot Rusland te hulp, doch maakte zichzelf meester van het gebied. Hoewel er nu helemaal geen aanleiding meer was voor oorlog, vielen Engeland en Frankrijk samen Rusland aan, dat zij een pijnlijke, allerminst stabiliserende nederlaag toebrachten. Tsaar Nicolaas I kreeg een depressie en men spreekt over zijn zelfmoord, immers een goede Tsaar moet land veroveren en mag niet verliezen. De Britse vloot heerste nu over de Zwarte Zee.

WELTPOLITIK

Pruisen en Oostenrijk, beide Duitstalig, wedijverden om de dominante positie in het mozaïek van staatjes dat Duitsland nog was. ‘Nur durch Eisen und Blut werden die grosse Fragen der Zeit gelöst’, hield de Pruisische kanselier Bismarck zijn rumoerige Landdag voor. Hij versloeg de Oostenrijkers verpletterend bij Königgrätz, in het huidige Tsjechië (1866). Dat die beide staten een heilige Alliantie hadden was al lang vergeten.

Maar het werd nog erger. Pruisen viel Frankrijk verwoestend aan (1870), om Wilhelm I tot keizer te kronen. Die oorlog, tussen de beide verdragsondertekenaars van het Wener Congres, heeft eindeloos kwaad bloed gezet in Frankrijk. Pruisen werd het machtigste land van Europa. De Duitsers eigenden zich Elzas-Lotharingen toe, als een soort buffergebied, zoals Poetin nu Oekraïne als ‘buffer’ tegen het Westen zegt te willen.

Er bouwde zich in Europa een intense spanning op, die nog verergerd werd door de Duitse ‘Weltpolitik’ van de Duitse keizers. Anders dan Bismarck eisten zij nu ook hun ‘plaats onder de zon’ buiten Europa. Zij veroverden koloniën in Afrika en de Stille Oceaan. Ooit gehoord van de ‘Bismarck Archipel’? Het was een groep eilanden ten noorden van Nieuw-Guinea, aangesloten bij het zojuist veroverde Duitse koloniale grondgebied op het grote Papoea-eiland. Veroverd in 1884. Om meer te kunnen veroveren bouwde Duitsland een vloot die het moest kunnen opnemen tegen die van Groot-Brittannië. Er ontstond een wapenwedloop zoals die er ook nu tussen de verscheurde grootmachten heerst. De grootmachten vormden twee vijandige blokken. De Centrale Mogendheden (Oostenrijk, Duitsland en Italië) stond tegenover de Frans-Russische Entente, waarbij zich Engeland aansloot.

Er was een kleine aanleiding. De moord op een Oostenrijkse prins en zijn vrouw in Sarajevo was de lucifer die in het vat olie geworpen werd. Het systeem van het Congres van Wenen was op een moordpartij op wereldschaal uitgelopen en had een haat gebaard die in de Tweede Wereldoorlog bijna tot de ondergang van Europa heeft geleid en gezorgd heeft voor de onderworpen positie die Europa nog steeds inneemt.

EEN VERENIGDE NATIES MET TANDEN

In plaats van elkaar in evenwicht te houden waren de grootmachten toenemend met elkaar in botsing gekomen omdat zij ieder een zo groot mogelijk stuk van de wereld wilden veroveren. We zouden hiervan kunnen leren dat een nieuw wereldsysteem, dat uitgaat van dezelfde gedachte - maar nu een van de drie niet-Europese grootmachten VS, Rusland, China - eenzelfde lot te wachten staat. Steeds zal een derde wereldoorlog op de loer liggen, omdat ook nu wapenwedloop en concurrerend imperialisme evengoed heersen als voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog.

Alleen de autoriteit van een planeet-omspannend verbond van alle staten is in staat vreedzaam samenleven van staten in een wereldorde te bewerkstelligen. Voorwaarde is wel dat deze statenvereniging genoeg macht krijgt om agressieve staten tot de orde te roepen. We zouden daarom moeten ophouden de VN als tandeloze tijger af te schrijven. We hebben dit wereldverbond harder nodig dan ooit. En Europa moet eraan werken, vind ik, dat de tijger weer scherpe tanden in de bek krijgt.

Zijn mensen überhaupt bereid te leren van het verleden?

Wordt vervolgd!

FOTO: ‘Weltpolitik', omstreeks 1890. Keizer Wilhelm II zet zijn mes in China in deze Franse spotprent uit de jaren 1890 terwijl de Russische tsaar, de Britse koningin Victoria, de Franse Marianne en Japan misprijzend toekijken. (Publiek Domein - wiki)