Trump ontwricht wereldorde

Nadat Duitsland en de Sovjet-Unie de vooroorlogse wereld van de Volkerenbond in puin geslagen hadden, hebben de winnaars van de Tweede Wereldoorlog een nieuwe wereldorde opgebouwd. De VS voorop. Formeel heerst die orde nog steeds. Het Handvest van de VN is waarschijnlijk de mooiste politieke prestatie van de mensheid. Het is in eerste instantie bekrachtigd door 50 staten, die samen waren gekomen in San Francisco, anderhalve maand na de capitulatie van het Derde Rijk.

Het Handvest is later door alle staten ter wereld ondertekend. Het gaat uit van de soevereiniteit van alle landen, die gelijke rechten en plichten hebben om goede relaties met elkaar te hebben en zich moeten inzetten voor bestrijding van armoe en voor vreedzame oplossingen van conflicten. Belangrijk is het verbod van agressie van staten tegen andere staten, geregeld in Artikel 2.4: ‘In hun internationale betrekkingen onthouden alle Leden zich van bedreiging met of het gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of de politieke onafhankelijkheid van een staat.’

LEGITIEME OORLOGEN ZIJN ALLEEN DE DOOR DE VN GESTEUNDE

Maar als die agressie toch gepleegd wordt? Dan moeten alle andere staten de agressor dwingen onmiddellijk op te houden. Je zou het niet zeggen, maar dat geldt nog steeds. De enige legitieme oorlogen zijn oorlogen die door de meerderheid van de VN gesteund worden. Zoals bijvoorbeeld de door de VN gesteunde oorlogen in Korea (1950), de Golf (1990), die in Joegoslavië en in Afghanistan. In de praktijk waren het westerse, vooral Amerikaanse troepen die het mandaat van de VN uitvoerden. Ook Nederland nam er bescheiden aan deel.

Het waren oorlogen, maar toch volgens een orde en een recht dat gevestigd was op het hoogste gezag van de VN, zijn Veiligheidsraad en ook het bijbehorende internationale recht, uitgaande van het Handvest.

Maar nu wankelt de wereldorde die na de Tweede Wereldoorlog is geschapen.

Poetin kon door de globale wereldorde er niet van weerhouden worden een grootschalige oorlog tegen soevereine buurstaten te voeren en hij slaagde erin om daarvoor zelfs een flink aantal bondgenoten te verwerven. Ook Trump kon fikse bommen op Iran loslaten zonder dat de wereld hem daarvoor straft, zelfs de secretaris-generaal van de NAVO, dat toch gericht is op handhaving van die wereldorde, complimenteerde hem daarmee in een Appje. Vleiend, even vergetend dat hij, Rutte, daarmee de eerdere, terechte beschuldigingen tegenover Poetin ontkrachtte omdat Trump zich nu schuldig gemaakt had aan precies hetzelfde vergrijp tegen de bepaling in het VN-Handvest. Trump bestaat het zelfs het Internationaal Strafhof in Den haag, de bewaker van het op het Handvest gebaseerde wereldrecht, te sanctioneren en digitaal lastig te vallen. Dat is letterlijk oorlog tegen de VN. Dat de Amerikaanse president nu aarzelend weer wat wapens aan Oekraïne zegt te willen leveren is een eenzaam kogeltje dat door een zelf toegelaten puinhoop fluit en geen partij is voor de zwermen drones van de kant van de agressor. En wat doet Trumps vriend Netanyahu met zijn genocide in Gaza? En waar zijn de troepen van landen die de slachtoffers te hulp komen?

Zo breekt men de botten van de wereldorde.

KAARTENHUIS

Overbodig is een wereldorde echter niet. Als die er niet is, dan ontstaat een schijnorde waarin van alle kanten oorlogen naderbij sluipen, en is de tijdelijke orde die daaruit na grote ongelukken oprijst die van de staten met de sterkste legers, de zogenaamde grootmachten. Dat zijn nu de VS, Rusland en China, terwijl het dichtstbevolkte land, India, al aspiraties in dezelfde richting heeft.

EUROPA

Europa, tot voor kort, was het middelpunt van de twee wereldoorlogen en daarna het troetelkind van de VS. Daardoor kon het zich vervolgens een periode van betrekkelijk pacifisme permitteren. Door dat laatste heeft het in een zich steeds waanzinniger bewapenende wereld zijn kansen verspeeld zelf grootmacht te blijven. Het kon dat ook niet zomaar weer worden zolang het de noodzaak van bewapening niet inzag. Duitsland was de laatste decennia het leidende land in Europa en dat land, gedreven door schuldgevoel over Hitlers militairisme, zette de toon door nadruk op economie en cultuur te leggen, maar ook door afwijzing van de atoombom en de bewapeningswedloop. Een lieve doch levensgevaarlijke vergissing.

Ik reken dat ook mijzelf aan. Ik heb onderschat hoezeer democratie en mensenrechten - die wij Europeanen hoog in het vaandel hebben - bescherming van militaire kracht nodig hebben. Pas door de agressie van Poetin ben ik, vanaf de bezetting van de Krim, gaan begrijpen dat herbewapening onontkoombaar is.

MORELE TERUGVAL

Door de grove inbreuken van grootmachten op onze wereldorde dreigt die wereldorde als een kaartenhuis in elkaar te storten. En wat dan?

We komen dan in een nieuwe periode van wereldchaos, die slechts gereguleerd wordt door onderlinge afspraken tussen de grootmachten. De humanitaire beginselen die in het Handvest van de nog bestaande Verenigde Naties mooi geformuleerd zijn, spelen dan geen rol meer.

We komen terecht in een verbrijzelde wereld. Die doet denken aan de machtshongerige wereldorde die oprees na de Napoleontische oorlogen. Een door oorlogen onderbroken nationalistische chaos die aanzwol tot de Eerste Wereldoorlog. Nu dreigt er een wereldorde te ontstaan die gebaseerd is op een-tweetjes en gewelddadige krachtmetingen tussen de huidige grootmachten VS, Rusland en China. Een morele terugval, op wereldschaal, nog niet voorgekomen.

Hoe kunnen we dit tij nog keren?

Wordt vervolgd!

FOTO: Gemaakt door de uitstekende fotografe Dida Mulder, een jaar of tien geleden, in Amsterdam.