De Hollandse Ziekte

Met een grote tang knipte ik het hek rond de vliegbasis Woensdrecht kapot, de scheermesjes van de draad sneden in mijn vingers. Daar, in westelijk Brabant, zouden de nieuwe atoomraketten worden geplaatst. Type Gryphon, kruisvluchtwapens. De tang werd mij aangereikt door de belegeraars van deze basis, mensen die evenals ik aan de Hollandse Ziekte leden. Soldaten kwamen op ons af om ons vriendelijk te verzoeken ermee op te houden en toen wij eenvoudig verder knipten, brachten zij ons met militaire wagens buiten het terrein om ons glimlachend op een afstand ergens te dumpen.

NAVO-DUBBELBESLUIT

Het was 1983, kort na het NAVO-dubbelbesluit van december 1979. Ik was ervan overtuigd dat het een slecht besluit was, een slechte reactie op de plaatsing van SS-22 raketten in Estland door de Russen. Ik dacht dat de nieuwe Pershings en Tomahawks de bewapeningswedloop alleen maar verder zou opjagen, steeds hoger de escalatieladder op. En waarom was president Ronald Reagan überhaupt op het idee gekomen? Hij kon met zijn arsenaal aan ballistische raketten toch al vele malen de Sovjet-Unie vernietigen?

Het was al na de enorme demonstratie tegen de nieuwe middellangeafstandsraketten op het Museumplein op 21 november 1981, het middelpunt van de Hollandse Ziekte, de geuzennaam voor een vredelievende mentaliteit die wij pacifisten graag pandemisch wilden maken. Ik had de kaasmakerij in Groningen een dag verlaten om mee te kunnen doen. Maar Oost-Europa en Rusland bleken immuun voor het virus van de gevreesde ziekte. Petra Kelly van de nieuwe partij de Grünen demonstreerde in Oost-Berlijn, opdat ook het Warschau Pact zou afzien van de SS-22-raketten, maar zij werd tegengehouden door de VoPo’s van deVolkspolizei. ‘Waarom mogen wij niet demonstreren voor hetzelfde wat u van het Westen eist?’ vroeg zij aan Erich Honecker, chef van de DDR.

HELMUT SCHMIDT

Wij voelden ons machtig, met een half miljoen man op het plein en later nog eens met 600.000 mensen bij het Binnenhof. Waar Ruud Lubbers wel uit het raam wuifde, maar geen krimp gaf. Hij bleef het eens met Reagan dat het verstandig zou zijn de Russen voor het blok te zetten: óf praten over wederzijdse ontwapening, óf toezien hoe de Amerikanen in Europa een paar duizend atoomraketten zouden plaatsen die vanuit het vasteland Moskou INCLUSIEF alle atoombases in Rusland tot radioactief stof konden reduceren. Lubbers had ook begrip voor de Duitse Bondskanselier Helmut Schmidt die erop stond dat de bases voor de nieuwe raketten niet slechts in Duitsland zouden komen, zoals Reagan had voorgesteld, maar in zes verschillende Europese landen, zoals Nederland. Schmidt maakte zich grote zorgen dat een eventuele atoomoorlog tussen de twee supermachten in Europa zou worden uitgevochten. Omdat de SS-22 wel Europa kon bereiken maar wij niet op gelijke wijze konden antwoorden, eenvoudig omdat wij hier niet beschikten over middellangeafstandsraketten. En als de Russen dan Berlijn, Parijs en Den Haag zouden treffen, zouden dan de Amerikanen werkelijk het risico nemen dat door een nucleair antwoord daarna New York, Chicago en Los Angeles zouden worden verpulverd? Schmidt was bang dat de Amerikanen geen vergelding zouden treffen en dat wij hier, in Europa, het nucleaire haasje zouden zijn.

TOEN EN NU

Merkwaardig hoe de situatie van toen op die van nu lijkt. De Russen hebben hun Iskander- en Kinzjal-raketten voor de middellange afstand opgesteld, in Kaliningrad en elders, om Europa te kunnen wegvagen. Wij hebben niet zulke middellangeafstandsraketten om Moskou en Sint-Petersburg te treffen. En weer zijn we bang dat de Amerikanen, in het geval van een Russische atoomaanval op Europa, niet het risico zullen aandurven om de Russen een koekje van eigen deeg te geven. Vooral niet als Trump Kamala Harris zou verslaan. We zijn bang. We kunnen op eigen, Europese kracht, niet de rotklap aan Poetin teruggeven waarmee hij ons bedreigt. Daarom waarschuwt Schmidts opvolger Scholz steeds voor het gevaar van escalatie. Poetin maakt zich over het escalatiegevaar schijnbaar geen zorgen. Schijnbaar, want je weet niet wat voor angsten er ook in zijn hoofd woelen. Feit is dat Europa niet nucleair kán escaleren en hij wel.

Destijds is de rakettencrisis wonderbaarlijk goed afgelopen. De Amerikanen hadden vanaf 1983, toen hun raketten voor een deel opgesteld stonden, de Russen vier jaar de tijd gegeven voor het aangaan van een dialoog. We hadden het geluk dat de secretaris-generaal van de Communistische partij van de Sovjet-Unie sinds 1985 Michail Gorbatsov heette. Hij bleek niet ongevoelig voor Reagans voorstel. Inderdaad werd eind 1987 een spectaculair akkoord gesloten dat een eind maakte aan de bewapeningswedloop tussen de twee supermachten. Ingevolge het INF-verdrag dat zij sloten moesten alle raketten met een bereik tussen de 500 en de 5500 kilometer, voor zover ze op land stonden, vernietigd worden. En wonder boven wonder gebeurde dat in de jaren daarna ook. Toen dat varkentje gewassen was kwam ook het START en het SALT- en het SOLT-verdrag, waardoor steeds sterkere beperkingen werden opgelegd aan de plaatsing en productie van atoomraketten.

Het NAVO-dubbelbesluit heeft bijgedragen aan een nieuw tijdperk van ontwapening en ontspanning. Het tegenovergestelde van wat ik verwacht had. Reagan, Schmidt en Lubbers hebben dik gelijk gehad en ik feliciteer hen alsnog met het grandioze resultaat van hun politieke werk.

Nu is de vraag die nog steeds leeft in de vredesbeweging: Was het werkelijk het NAVO-dubbelbesluit dat tot het INF-akkoord geleid heeft? Of waren het andere omstandigheden, zoals de naderende val van de Sovjet-Unie? Of misschien toch de angst voor de verspreiding van de Hollandse Ziekte, ook in Oost-Europa?

NAVO-DUBBELBESLUIT HEEFT DOEL BEREIKT

Ik vermoed dat Rusland (de kern van de Sovjet-Unie), op dat moment in de geschiedenis niet meer goed in staat was een passend militair antwoord te vervaardigen zonder de financiën van het wankele rijk nog verder in gevaar te brengen. De burgers stonden in rijen voor winkels met in de schappen alleen door Nederland geschonken boter. Tsjernobil had een onmetelijke materiële en morele schade veroorzaakt, de oorlog in Afghanistan werd een fiasco. De leiding van de Sovjet-Unie moest wel uit een ander vaatje tappen en echt nadenken over een ontwapeningsakkoord. Zeker toen de Amerikaanse raketten dreigend dichtbij stonden. Het was niet de Hollandse Ziekte die hen ertoe bracht, want daarvoor was de bevolking immuun gemaakt door de censuur.

In 2019 heeft Trump, toen president, helaas het INF-Verdrag opgezegd. een van zijn allergrootste blunders. Middellangeafstandsraketten mogen weer gemaakt en geplaatst worden.

Nu zou een ontwapeningsvoorstel aan Rusland op muren stuiten. Een oorlogszuchtige leider, een wapenindustrie die op volle toeren draait en machtige bondgenoten, die Rusland in de jaren ‘80 niet had, sluiten het Kremlin voor overleg af. China, Iran, Noord-Korea, zij allen zijn vijanden van Amerika en zijn daarom bereid Rusland met verdere bewapening te helpen.

Dat maakt dat Europa nu, ook zonder ontwapeningsgesprekken, niet kan afzien van de nieuwe middellangeafstandsraketten, die nog steeds Tomahawks heten.

De vrolijke maar nogal hallucinogene Hollandse Ziekte is genezen. Alleen extreemrechts en ’Kerk en Vrede’ lijden nog aan de symptomen ervan. En ik ben nu niet meer de doorknipper van NAVO-draad, nee ik ben de behulpzame soldaat die ons wenkte ermee op te houden en de betogers in een jeep wegreed om hen langs de kant van de weg achter te laten. Maar tot de vredesbeweging behoor ik nog steeds.

Wanneer komt de vredesbeweging met hetzelfde elan voor militaire veiligheid van Europa op de been als destijds tegen het NAVO-dubbelbesluit?

Wordt vervolgd!

FOTO: 21 november 1981, ik demonstreer samen met ruim 400.000 mensen tegen de nieuwe kruisraketten in Europa.