Tijdschrift ‘De Republikein’ bevat in zijn laatste nummer een zeer…

Tijdschrift ‘De Republikein’ bevat in zijn laatste nummer een zeer positieve recehsie van mijn jongste boek. Geschreven door de bekende schrijfster Els de Groen, die ook 5 jaar EEuroparlementariër was. Van haar boek ‘Het jaar van het goede kind’ zijn in de jaren negentig in Rusland een miljoen exemplaren verkocht. In Nederland maakte zij naam met o.m. ‘De bruidskogel’, over Albanë. De Groen looft mijn boek Het is volgens haar ‘uniek, bijna of het uit een 3D-printer rolt. Daarbij is het ook nog eens uitstekend gedocumenteerd en rijk aan sprekende details’. Lees hieronder de recebsue en laat je inspireren!

Natuurlijk is het boek nog steeds bij mij te bestellen. Geef me een seintje, ik schrijf er i een mooie opdracht voor je in, stuur het je en daarna kunnen we erover van gedachten wisselen.

-------------------------

‘Schoonvader van Poetins geheim agent’

of

hoe de koude oorlog een hete werd

Al jaren woedt in Oekraïne, in het hart van Europa, een wrede veroveringsoorlog, waarin complete steden door Rusland worden verkruimeld. Een oorlog waarbij Iran, Noord-Korea en China betrokken zijn en die deels wordt gefinancierd uit de roof van diamanten en goud uit Afrikaanse landen door de Wagner-groep. Een oorlog die steeds meer de trekken van een wereldoorlog aanneemt en een strijd is om de macht tussen rijzende dictaturen en kwijnende democratieën. Hoe alert of naïef is Europa? Hoe manipuleerbaar het Russische volk? Wat verklaart de wreedheid van het invasieleger? Het communisme is weg, maar misschien is er iets veel ouders voor in de plaats gekomen. Wat weten Europeanen eigenlijk van Azië af?

Er zijn veel hoedanigheden waarin je de geschiedenis van een cultuur kan beschrijven: als historicus, correspondent, auteur of echtgenoot. Want je kan ook met een land trouwen, zoals Roel van Duijn heeft gedaan. Meer dan 10 jaar was hij de partner van Zjenja uit Nizjni Novgorod, een miljoenenstad aan de Wolga. Het was een periode die samenviel met de oorlog in Syrië, de inlijving van de Krim en delen van Oost-Oekraïne, het neerhalen van MH17 en de voorbereiding van Poetins “speciale militaire operatie”. Maar aan het begin van het huwelijk liep het nog niet zo’n vaart. Prettig onbevangen treedt de schrijver zijn nieuwe verwanten tegemoet. Hij begrijpt dat hun reacties op de actualiteit ook worden ingegeven door een hem onbekende cultuur. Maar naarmate zijn verbazing en verontwaardiging groeien, gaat hij zich beter in hun geschiedenis verdiepen en probeert het nieuws door hun ogen te bekijken, waarna hij hun standpunten toetst aan die van hemzelf. Dat maakt het boek uniek, bijna of het uit een 3D-printer rolt. Daarbij is het ook nog eens uitstekend gedocumenteerd en rijk aan sprekende details, zoals de uitleg van termen als zombivanië: mensen door herhaalde desinformatie tot zombies maken. Of Maskirovka, theater als middel dat politieke doelen heiligt.

Hoewel er regelmatig tussen heden en verleden geswitcht wordt, zijn de dagboeknotities van de schrijver de rode draad. De chronologie hierin verwoordt het voortschrijdend inzicht in de problemen van een relatie die eens zo mooi begon. Twee niet meer zo jonge mensen, beiden ouder, beiden alleenstaand, tillen hun liefde letterlijk over hun landsgrenzen heen. Als het paar in Rusland verblijft (vaste woonplaats is Amsterdam), is er de romantiek van oude rituelen en arme rustieke eenvoud, maar buiten groeit de repressie en sterven dissidenten. Zjenja is kritisch op Poetin, maar haar zoon en dochter zijn beïnvloed door staatspropaganda: MH17 is de schuld van Oekraïne en Boris Nemtsov heet waardeloos. Vooral de mooie Vera maakt het haar stiefvader moeilijk door een man te trouwen wiens vader een bewonderaar en lookalike is van Stalin. De aanvaring tussen de vaders van bruid en bruidegom, tussen Van Duijn en “Stalin”, wordt de eerste familieruzie. Die scenes zijn beeldend en zelfs humoristisch beschreven, maar gaandeweg wordt de stemming in de familie grimmiger. Met name als Vera’s huwelijk strandt en ze kennismaakt met Feliks die werkt voor de FSB, opvolger van de KGB, voorheen Tsjeka genaamd. Alles doet Van Duijn om het huwelijk te verijdelen. Hij schrijft Vera zelfs een brief met de lengte van een essay over de geschiedenis van Ruslands geheime diensten, die begon met de Ochrana, Bewakingsafdeling van de tsaar. Ex-spionnen van de Ochrana traden in dienst van de Tsjeka, de terreurorganisatie van de Communistische Partij, waar ze opstanden neersloegen, zuiveringen doorvoerden en de goelags bestierden. Maar hoe Van Duijn zich ook inspant zijn stiefdochter om te praten, zij reageert verpletterend laconiek. Zulke lange brieven krijgt ze anders nooit; het lezen moet even wachten. Kennelijk wegen relatie en een vast inkomen zwaarder dan Feliks’ werk. Dat geldt ook voor Zjenja, die de zijde kiest van haar dochter.

Hoe, vraagt Van Duijn zich af, kunnen Russen privé en zakelijk zo vervlechten, maar toch gescheiden houden? Is dat uit opportunisme of angst? Zijn zoektocht naar verklaringen leidt tot diep in de middeleeuwen en levert interessante beschouwingen op. Het land van oorsprong van alle Slaven heette Roes en lag rond de Pripjatmoerassen in het tegenwoordige Oekraïne. Vrijwel zeker waren Roes Vikingen, die in de 9e eeuw het Kyivse rijk gesticht hebben. Nadat dit door Mongolen en toen Lithouwers was bezet, maakte het lange tijd deel uit van het Pools-Lithouwse Gemenebest, een multi-etnisch rijk. Met de Roes uit Moskovië ging het echter veel slechter, omdat hun land in de greep kwam van Dzjengis Khan, een Mongoolse oorlogszuchtige tiran. Tot 1480 zouden Mongolen de baas over Moskovië blijven, waar hun verticale machtsstructuur nooit werkelijk is verdwenen. Ook de tsaren immers eisten absolute gehoorzaamheid en communistische leiders deden precies hetzelfde. ‘Ontkleed een Rus en je vindt een Tartaar,’ heeft Napoleon ooit verzucht. Maar is de geest van Dzjengis Khan de enige verklaring voor de volgzaamheid van de Russen? Met wat voor zelfbeeld gaan Russen eigenlijk door het leven? Of juister geformuleerd: welk zelfbeeld hebben hun leiders hun eeuwenlang ingeprent?

Intrigerend in dit verband is wat Van Duijn schrijft over Ivan Iljin (1883-1954), een Russische bewonderaar van Hitler en Mussolini. Volgens Iljin (op wiens graf Vladimir Poetin ooit bloemen legde!) zijn de Russen het uitverkoren volk, waarbij liefde niet naastenliefde is, maar de liefde voor God, het moederland en de leider. Rusland is een smetteloos rijk dat altijd onder vuur lag, altijd slachtoffer was, want ook als het anderen aanviel, verdedigde het de deugden van de Russische spiritualiteit, die het verheft boven anderen en geweld in de strijd rechtvaardigt. Die benadering slaat een brug tussen het communisme en het nieuwe christenfascisme van Alexander Doegin, de Raspoetin van het Kremlin. De orthodoxie herrijst. In nog geen halve eeuw tijd heeft de Russische Kerk de verbindende rol van de Partij overgenomen, daarbij gefaciliteerd door de staatspropaganda. Als zelfs in westerse landen met hun onafhankelijke pers het patriotisme met behulp van nepnieuws kan bloeien, kan het dat zeker in Rusland. Helaas is het of Europa de impact ervan niet goed ziet. Waar het Westen blijft hangen in termen als links en rechts, zijn die in het Oosten allang volledig vervaagd. De denazificatie door Poetin wordt bevochten met nazi’s en ook met nazi-methoden. Dmitri Oetkin, oprichter van de Wagnergroep, had SS-tattoos op zijn borst. De verheerlijking van het Russische volk doet denken aan die van het Duitse.

Van Duijn laat het niet bij een kritische analyse van Rusland, hij kapittelt ook het Westen dat – gasverslaafd en naïef - toekijkt hoe Oekraïne al in 2014 door Rusland wordt aangevallen, in strijd met het Memorandum van Boedapest (1994), waarbij Kyiv in ruil voor veiligheid zijn kernwapens afstond aan Rusland. Pas in 2022 als Poetin het hele land binnenvalt, schrikt Europa wakker. De gaskraan gaat dicht en er komen sancties. Maar wat zijn sancties waard zolang het Russische leger zijn chips van China ontvangt, Westerse steun tekortschiet en de hoop op onderhandelingen nooit helemaal is opgegeven? Met een nazaat van Dzjengis Khan valt niet te praten, vindt Van Duijn. Zijn huwelijk met Zjenja loopt spaak, hopelijk geen metafoor voor de kloof tussen Oost en West.

Op de laatste pagina’s maakt de auteur kort gewag van de oorlog in Gaza en van Poetins steun aan Hamas. Het is jammer dat die passage de diepgang mist van de 400 voorafgaande pagina’s. Het Midden-Oosten is te complex voor een korte beschouwing, al zijn er paralellen met de oorlog in Oekraïne. Zoals het lijden van Oekraïners niet is begonnen in 2022 maar eigenlijk al onder Stalin, zo heeft ook het lijden van Palestijnen een lange en koloniale geschiedenis. Wellicht kan dat in een herdruk iets meer uitgediept worden. Ook een register zou fijn zijn. ‘Schoonvader van Poetins geheim agent’ is een belangrijk boek dat inzichtelijk maakt hoe de democratie wereldwijd onder druk staat.

Els de Groen

Toelichting omslagfoto: Het spiegelbeeld van Poetin is dat van Feliks Dzerzjinski (1877-1926), de gevreesde stichter van de Tsjeka. Omslag: Wendela de Vries en Jan Kees Visscher.